De rekolonisatie van een continent

Jatropha, waaruit olie kan worden gewonnen, drijft Westerse landen naar het Afrikaanse continent.

Met de opwekkende titel De energiepolitiek van de EU: hoogste tijd om te handelen! maakt de bank duidelijk dat Afrika open ligt voor een nieuwe veroveringstocht. En net als vroeger bestaan de kolonisatoren uit de traditionele industrielanden, dit keer aangevuld met enkele Oosterse partnerstaten. De Deutsche Bank maant hen zo snel mogelijk in Afrika hun slag te slaan, want: '?in Afrika stuit de energiehonger van Azië al op nauwelijks te beteugelen eetlust van de VS?'

Landen als Zuid-Korea en China maar ook investeringsmaatschappijen kopen op dit moment in hoog tempo enorme oppervlakten grond in Afrika. In totaal, zo heeft de FAO berekend, zijn in Afrika in korte tijd tussen de 15 en 20 miljoen hectare land van eigenaar verwisseld. Dat is één vijfde van de totale akkergrond in Europa.

Wat maakt het zo interessant om op dit moment geld in Afrikaans land te steken? Het geheim heet jatropha, een struik waaruit olie kan worden gewonnen en die uiterst geschikt lijkt voor grootschalige exploitatie. Jatropha gedijt bijvoorbeeld goed op arme, droge gronden. Eén hectare jatropha levert 2.500 liter biodiesel van hoogwaardige kwaliteit op. Deze jatropha-olie wordt vrij eenvoudig verkregen door de vrucht uit te persen. Dus waarom dit gewas niet op grote schaal ingezet als energieleverancier van de toekomst én als aanjager van ontwikkelingseconomieën in de derde wereld? 'Afrika wordt het Saoedi-Arabië van de 21e eeuw', verkondigde de president van Tanzania.

Ja, maar dan moeten voor een paar problemen de ogen stijf gesloten worden.

Ten eerste vindt deze uitverkoop van landbouwgrond plaats omdat de verkopende regiems ofwel aartscorrupt zijn (en de opbrengst op hun Zwitserse bankrekeningen zetten) ofwel dit tafelzilver wel móeten verkopen om een straatarme bevolking te helpen. In beide gevallen is diezelfde bevolking echter de klos omdat het land eenvoudig geconfisqueerd wordt. 'Gevaar voor religieus verpakt verzet is er nauwelijks', noteert de Deutsche Bank en ook hoeft men niet bang te zijn 'voor een politiek gemotiveerde onteigening zoals in Rusland of Zuid-Amerika'. Logisch wanneer de eigendomsrechten niet zijn vastgelegd, omdat de boeren geen geld hebben om hun grond bij het kadaster te laten inschrijven – als er al een kadaster is. Op zijn best ontvangen ze een kleine schadeloosstelling, in de regel worden ze simpelweg van hun land verdreven. Vaak ook wisselen de waterrechten van eigenaar, want waterbehoefte van de plant blijkt groter dan men inschatte.

Een ander probleem vormen de ecologische gevolgen wanneer jatropha – tot nu toe alleen als erfafscheiding in gebruik – als monocultuur wordt aangeplant. Welke plagen en ziekten liggen op de loer, welke effecten heeft het verdwijnen van de biodiversiteit op het milieu? In Mozambique blijken allerlei ziekten zich snel te verspreiden, óók over de landbouwgronden voor de voedselproductie.

En laten we ons geen illusies maken over de ingebruikname van arme gronden. Op rijke gronden is de opbrengst een stuk hoger, dus die zijn aantrekkelijker doelwit voor investeerders. Tot voor kort was Kameroen onafhankelijk in zijn eigen voedselvoorziening, maar die staat al stevig op de tocht. In Mozambique zijn tot op heden alleen op bestáánde akkergronden jatrophaplantages aangelegd.

De sympathieke doelstellingen van minister voor Ontwikkelingssamenwerking Koenders met betrekking tot biobrandstoffen (duurzaam, CO2-schoon, lokale welvaart) steken erg magertjes af tegen dit winststreven. Hij neemt de rol van burgermeester-in-oorlogstijd op zich. 'De productie van biobrandstoffen gaat wereldwijd door,' constateert hij. 'We willen niet aan de zijlijn staan, Nederland wil een actieve speler zijn.'

Koenders streeft weliswaar naar een duurzaamheidscertificaat op biobrandstoffen maar kiest voor de lange weg van onderhandelingen en diplomatieke stappen. Die ideaalpolitiek zal snel door de realiteit worden ingehaald. In Mozambique hebben investeerders op 11 miljoen hectare hun oog laten vallen, de Ethiopische regering biedt niet minder dan 24 miljoen hectare aan. In mei 2008 al luidde de VN de noodklok over een 'stille tsunami' als gevolg van deze ontwikkelingen: een voedselcrisis van Kenia tot Indonesië en van Argentinië tot Marokko. Koenders steekt zijn vinger in een dijk terwijl links en rechts het water over de rand klotst.

Een harde, actieve boycot, zoals ooit tegen het apartheidsbewind in Zuid-Afrika, lijkt ons meer op zijn plaats om een halt toe te roepen aan de onderdrukking en roofbouw waarmee deze nieuwe generatie brandstoffen wordt geproduceerd. Anders legt die Moral het af tegen das Fressen.

Jac. Toes & Thomas Hoeps zijn misdaadauteurs en schreven in de thriller Het leugenarchief (De Geus, november 2009) over de praktijken van een bedrijf dat in biobrandstoffen investeert.

Sorteer reacties

Reageren

Naam: E-mail: Reactie:

Reacties van bezoekers op artikelen op deze site zijn meer dan welkom.

Echter: reacties die kwetsend, onnodig grof of beledigend zijn worden niet

geplaatst.

Klik voor de uitgebreide versie van de spelregels