In zijn artikel Van de geschiedenis valt niet te leren in De Gelderlander
van afgelopen donderdag stelt Patrick van der Duin ‘historisch besef als
hooggewaardeerde eigenschap’ ter discussie. Al dat gegraaf in het verleden
is volgens hem een zinloze exercitie. Geschiedenis herhaalt zich immers
niet. Elke gebeurtenis is voortgekomen uit een bijzondere samenloop van
omstandigheden en wordt geboren onder een uniek gesternte.
De
geruststellende gedachte dat de mens dankzij de geschiedenis weet hoe hij
dient te handelen – aangezien ‘alles al eens eerder is gebeurd’ – is een
illusie. De mens kan hierdoor per definitie geen lering trekken uit het
verleden, wat volgens dr. Van der Duin geschiedenis als het ware tot de
placenta van de mensheid maakt. Gelukkig schenkt hij ons een ‘nieuw
medicijn’: namelijk in plaats van om te zien naar het verleden, dienen wij
vooral vooruit te kijken naar de toekomst.
Met de analyse van Van
der Duin kan ik – als historicus – instemmen. Geschiedenis biedt nimmer een
garantie voor de toekomst. Elke gebeurtenis staat op zichzelf. Het trekken
van parallellen met het verleden is niet zonder risico’s en kan leiden tot
een ongenuanceerd en verwrongen beeld.
De conclusie die Van der
Duin daaraan verbindt, getuigt mijns inziens echter van een zelfde
ongenuanceerdheid en kortzichtigheid, waarvan hij de historici beticht. Dat
wij geen directe lessen kunnen trekken uit het verleden – de geschiedenis
niet kunnen hanteren als een voorgeprogrammeerde tom tom die ons met één
druk op knop in alle omstandigheden en elke noodsituatie veilig naar onze
plaats van bestemming loodst – wil niet zeggen dat het gedegen bestuderen
van het verleden een waardeloze bezigheid is, die voortkomt uit een
nostalgisch zwelgen in het bad van Kleio.
Het is waar,
geschiedenis maakt mensen niet beter, stilt geen honger en lest geen dorst,
noch zal zij er ooit in slagen de toekomst te voorspellen. Wat de
geschiedenis ons wèl kan bieden, overstijgt nochtans het directe nutsdenken.
Zoals wiskunde ons ruimtelijk inzicht schenkt en ons een analytisch vermogen
aanleert, zo ontwaren wij door de studie der geschiedenis een ander
perspectief, een vierde dimensie; zij geeft ons namelijk inzicht in wie wij
zijn, waar wij vandaan komen en daardoor ook waar wij naartoe willen.
Om te weten welke wegen wij in de toekomst willen inslaan, zullen wij immers
allereerst moeten weten waar we ons in het heden bevinden. Alleen vanuit een
historisch perspectief zijn wij in staat onze plaats in de eeuwige
constellatie te bepalen.
De geschiedenis is dan wel geen tom tom,
het is een ieder geval een waardevol kompas, dat wij – naarmate de tijd
vordert – steeds beter kunnen aflezen, wijs geworden door de ervaringen, die
wij hebben opgedaan op de door ons reeds afgelegde weg, de weg die ons – als
mens en als cultuur – heeft gevormd tot wie wij zijn. Zoals elke nieuwe
ervaring de mens een beetje wijzer maakt, zo keert degene die als een
tijdreiziger de geschiedenis overziet – waar hij in tal van oorden kennis
maakt met de zeden en gewoonten van uiteenlopende culturen – daarom met een
rugzak vol nieuwe inzichten huiswaarts, enerzijds beseffend dat de loop van
de geschiedenis net zo goed heel anders had kunnen zijn, maar anderzijds ook
met een beter inzicht in wie hij is en waar hij staat. Dat wij daaraan een
grote behoefte hebben, blijkt wel uit succesvolle programma’s als Spoorloos
of Memories, waar mensen – opgejaagd en gekweld door fantomen uit het
verleden – pas tot rust komen en zich op de toekomst durven richten als zij
de spoken hebben verjaagd of zich hebben verzoend met hun geschiedenis.
Niemand heeft ooit ongestraft de draad der Moirae kunnen doorklieven.
Verleden, heden en toekomst zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wie
denkt zinnige beschouwingen ten beste te kunnen geven over de toekomst
zonder daarbij het verleden te betrekken, bouwt huizen op drijfzand. Hij
komt dan niet veel verder dan kinderen die om beurten een deel van dezelfde
tekening maken, zonder dat zij weten welke lijnen hun voorgangers hebben
getrokken.
Droom daarom, droom daarom zacht futurologen. Droom
zacht in uw paleizen van glas, waarvan de torens hoog oprijzen in de lucht,
uw blikken gericht op de oneindige toekomst, zonder enig zicht te hebben op
de fundamenten bavan uw torens. Droom daarom, droomt u allen daarom zacht
van uw futuristisch paradijs, waar trompetten blijmoedig de lof der zotheid
schallen als een in lucht gebakken triomf van de toekomst.
Kim Mastop is historicus.
© Gelderlander 2012, op dit artikel rust copyright.
Sorteer reacties
