Ouderen in verpleeghuizen krijgen vaak sufmakende medicatie om te voorkomen dat ze gaan ronddwalen of gaan roepen. Foto: Roland de Bruin/GPD
Bijna driekwart van alle ouderen in verpleeghuizen zit zwaar onder de rustgevende medicijnen. Vaak omdat op die manier de rust op de afdeling bewaard kan worden.
Wezenloos zat de bejaarde mevrouw Boom uit Utrecht in haar stoel. De paniekblik in haar ogen had plaatsgemaakt voor emotieloze leegte. Het doelloos rondjes lopen in het verpleeghuis was voorbij. Ze liep niet meer, sterker: ze deed niets meer. De medicijnen die mevrouw Boom moest slikken, hadden hun uitwerking niet gemist.
"Drie jaar lang heb ik gepraat, gevraagd, gesmeekt om te stoppen met die medicatie. Ze was depressief", vertelt haar dochter Annemarie Boom. "Zo iemand moet je activeren, niet platspuiten. Maar nee, zei de directie. Mijn moeder was dementerend en dus werd de standaardbehandeling gegeven: rustig makende medicatie."
Het lukte haar uiteindelijk de toediening van de medicatie te stoppen. Maar toen was het al te laat. De bejaarde vrouw bleef afwezig en passief. "Als je zo lang die medicijnen slikt dan gaat je psyche er onder lijden. Ze hadden het haar nooit mogen geven", aldus de dochter.
Toediening van kalmeringstabletten of antipsychotica om te voorkomen dat dementerende bejaarden eindeloos ronddwalen op de afdeling of de rust verstoren door steeds te roepen, is al jaren gebruik in verpleeghuizen.
Volgens klinisch geriater en farmacoloog Rob van Marum van de Universiteit van Utrecht krijgen bijna drie op de vier ouderen zulke middelen toegediend. "Hoewel er redenen kunnen zijn om deze middelen korte tijd voor te schrijven, is er nauwelijks bewijs dat ze effectief zijn bij onrustig gedrag. Je dempt het alleen, je lost niets op."
Ruim één op de drie ouderen krijgt langdurig een antipsychoticum. "Een schrikbarend hoog aantal. Iets waar ik me grote zorgen om maak. Want met name antipsychotica hebben ernstige bijwerkingen."
Zo veroorzaakt het meest gebruikte middel, Haldol, verschijnselen die op de ziekte van Parkinson lij- ken. De spieren worden stijver waardoor de kans op vallen toeneemt. Ook gaan patiënten erdoor kwijlen en kunnen blijvende bijwerkingen ontstaan, zoals constant smakkende bewegingen maken met de mond. Ook tasten antipsychotica het verstandelijk vermogen aan. Emoties vlakken af en het brein versuft.
"Dit zijn bijwerkingen die je niet wilt", zegt Van Marum die jarenlang als verpleeghuisarts heeft gewerkt. "De kwaliteit van leven voor die ouderen gaat achteruit. Toch kiest iedere arts er soms voor. Je staat met de rug tegen de muur. Want wanneer een oudere zes uur per dag blijft roepen, dan lijdt een hele afdeling daar onder." Wiens belang gaat voor, dat van de dementerende oudere of dat van de andere aanwezigen op een afdeling? Volgens Van Marum wordt die vraag vaak beantwoord in het nadeel van de onrustige dementerende. Hetzelfde geldt voor bedhekken en heupbanden die ouderen worden opgelegd, vaak om valpartijen of rusteloos rondlopen te voorkomen.
Volgens Jan Hamer, hoogleraar Verpleging en Verzorging van ouderen, wordt een op de twee ouderen om die reden in zijn beweging beperkt. "Maar in slechts 2 tot 5 procent van de gevallen leidt een valpartij daadwerkelijk tot letsel. Wat is dan in zo'n geval belangrijker: de veiligheid of de vrijheid van een oudere?"
Volgens hem zijn er talloze alternatieven voor het drogeren of vastbinden van ouderen. Zo worden ze ook rustig als je naast ze gaat zitten en aandacht aan hen besteedt. In de praktijk schort het echter aan kennis én mogelijkheden.
Uit een recent onderzoek van de vakorganisatie Verplegenden en Verzorgenden Nederland onder 174 leden bleek dat een op de drie personeelsleden voor medicatie of vrijheidsbeperking kiest wegens personeelsgebrek.
Driekwart geeft aan geen alternatief te zien voor het omgaan met ronddwalende of langdurig roepende dementerenden.
Maar volgens Hamers heeft personeelsgebrek er niets mee te maken. "Er is een cultuuromslag nodig. Opleidingen moeten aankomende verzorgenden leren dat er alternatieven zijn en het management van instellingen moet aangeven dat het tegen de inzet van vrijheidsbeperkende middelen is." Woordvoerder Monique Verkerk van Verpleegkundigen en Verzorgenden is het daar van harte mee eens. "Het opleidingsniveau van verzorgenden is te laag. Ze weten zelf vaak niet eens dat medicatie nadelige gevolgen heeft. Ze zien het niet als iets dat verkeerd is."
© Gelderlander 2012, op dit artikel rust copyright.
