Volledig scherm
Hoogwater in de Waal bij Opijnen in januari 1995. © Foto Jan Bouwhuis

Van bedorven rivier tot bron voor drinkwater

Ruim 300 jaar geleden overstroomden Rijn, Waal en IJssel om de haverklap en waren ze slecht bevaarbaar. 250 jaar later was het water zo vuil dat er geen vis meer in zwom. Anno 2017 wordt die weer gevangen en is het op de strandjes drukker dan ooit. Zijn de rivieren een vloek of een zegen voor Nederland, door de eeuwen heen? ,,Een zegen, geen twijfel mogelijk'', zegt rivierendeskundige Ton Burgers.

Volledig scherm
Rivierendeskundige Ton Burgers bij de nevengeul in de Arnhemse wijk Malburgen. © Marc Pluim

Toen Ton Burgers woensdagochtend in een vliegtuig over Nederland vloog, zag hij wat iedereen opvalt die Nederland bezoekt: ,,Nederland is waterland. Overal stroomt water. En ik ben ervan overtuigd: dat heeft ons door de eeuwen heen gevormd. Zoals wij ons land gevormd hebben.’’

Lees meer op dg.nl/derivier.

Velpenaar Ton Burgers is auteur van het in 2014 verschenen standaardwerk: Nederlands grote rivieren, drie eeuwen strijd tegen overstromingen. ,,Zonder de dreiging van de rivieren en van de zee hadden we nooit zo goed leren polderen en samenwerken. Want als je buurman niet meedoet ben je zelf reddeloos verloren. Dat zit nu in onze genen verankerd, denk ik. We moeten het hier samen zien te rooien, anders gaan we letterlijk kopje onder. Daarom leven we nu in een zo keurig geregeld landje. We moeten wel.’’

Dijkstal, Dijkman en Van Dijk

Het is geen toeval dat één op de honderd familienamen in Nederland het woord 'dijk' bevat. Ton Burgers: ,,Ik heb het nagevraagd bij het Meertens Instituut: Van Dijk, Dijkstra, Dijkema, Dijkman, Eversdijk, Riemsdijk, ga maar door. Eén op de honderd Nederlanders heet zo.’’

Burgers stuitte daarop toen hij de evacuatie van de Betuwe bij de bijna-watersnoodramp van 1995 onderzocht: ,,De minister heette Dijkstal en de wakkere burgemeester die op de dijk in Ochten standhield heette Zomerdijk. Toeval bestaat niet.’’

Quote

De Waal is eigenlijk de enige echte min of meer natuurlijke rivier in Nederland

Civiel ingenieur Burgers (71) is zelf ook een man van het water: ,,Ik ben geboren aan de Brielse Maas, heb in Leerdam gewoond aan de Linge en woon nu in Velp aan de IJssel. En ik heb mijn hele leven als waterbouwkundig ingenieur gewerkt aan rivieren over de hele wereld.’’ Bij werkgevers als Boskalis, Waterloopkundig Laboratorium Delft en Royal Haskoning: ,,Dat laatste in Nijmegen, met uitzicht op de Waal. De Waal is eigenlijk de enige echte min of meer natuurlijke rivier in Nederland. De rest, met de Maas voorop, houdt kunstmatig het water vast met al die stuwen.’’

Angst

In vergelijking met machtige rivieren in het buitenland waar Burgers aan gewerkt heeft - zoals de Brahmaputra in Bangla Desh, de Orinoco in Venezuela en de McKenzie-rivier in Canada - zijn de Nederlandse rivieren maar bescheiden: ,,Dan oogt de Neder-Rijn als een slootje hoor. Maar onderschat de kracht van water nooit. Anders krijg je spijt.’’

Volledig scherm
1995: hoogwater bij Wamel in het Land van Maas en Waal. © FOTO JAN BOUWHUIS TIEL

Een paar jaar geleden meldde Burgers zich bij uitgeverij Mattrijs of er niet eens een alomvattend historisch boek over Nederlandse rivieren moest komen. ,,'Waarom?', vroegen ze. Ik zei: omdat water verkóópt. En angst ook. Sinds 1995 weten we als Nederlanders weer dat we alle reden hebben om ons zorgen te maken over hoogwater. Het boek is uitverkocht.’’

Die kerstvloed van 1993 en de evacuatie van 1995 hebben als wake-up call gewerkt, zegt Burgers. ,,Ik zag een opvallende parallel met 1821. Toen stelde een commissie na weer een overstroming onder leiding van koning Willem I vast dat Nederland de kustverdediging prima op orde had, maar dat bijna niemand omkeek naar de rivierdijken. Dat beeld herhaalde zich 174 jaar later. 1953 had de schrik er goed in gejaagd voor de gevaren van de zee. Maar die rivieren, ach, wat kon daar nou gebeuren?’’

Gebakkelei over een kanaal

De eerste grote menselijke ingreep in de rivierenloop in Nederland, in 1707-1709, was het graven van het Pannerdens Kanaal, tussen Waal en Neder-Rijn. ,,Dat was nodig om de Rijn en IJssel bevaarbaar te houden. Van al het water in de Rijn ging 90 procent de Waal in, het restantje zorgde voor wat armzalige waterstroompjes in de Neder-Rijn en IJssel. Dordrecht, Nijmegen en Tiel vonden dat prima natuurlijk, maar voor Arnhem, Kampen, Wageningen en ook Amsterdam was dat helemaal niet gunstig. Na heel veel gebakkelei kwam dat Pannerdens Kanaal er toch, een grote verbetering.’’

Quote

Mijn kinderen weten nu niet meer hoe de rivieren lopen maar wel waar ze de A12, A15, A50 moeten vinden: de snelwegen zijn onze nieuwe rivieren geworden

De aanleg van de Brielse Maas (1906) en Nieuwe Waterweg waren de volgende projecten die het Nederlandse rivierenlandschap nieuw vorm gaven. ,,Vergis je niet, rivieren waren toen ontzettend belangrijk, voor de handel maar ook voor het contact. Mijn kinderen weten nu niet meer precies hoe de rivieren lopen maar ze weten precies waar ze de A12, A15, A50 moeten vinden. De snelwegen zijn onze nieuwe rivieren geworden. Maar ja, ze voeren geen water af natuurlijk.’’

Diep

De Nederlandse rivieren lagen er in het begin van die 18de eeuw beroerd bij: ,,Ze werden 'bedorven en wanstaltige rivieren' genoemd. Vol zandbanken, vaak overstromingen en de steeds groter wordende schepen konden er maar heel moeizaam doorheen laveren. In de Hanzetijd redden die kleine scheepjes zich nog wel op de IJssel en Nederrijn, maar later niet meer. De rivieren waren slingerend, soms breed maar vooral ondiep. Het was kouder toen, maar door die ondiepte bevroren ze ook veel sneller. Een goede rivier is diep. Ook voor snelle afvoer bij hoogwater.’’ 

Volledig scherm
Hoogwater in Tiel, 1995. © Foto Jan Bouwhuis

,,Het water stroomt sneller in een 100 meter brede rivier die 2 meter diep is dan in een 200 meter brede rivier die 1 meter diep is. Dat vind ik ook een beetje het inefficiënte van dat nieuwe Ruimte voor de Rivier-concept. Als wandelaar ben ik blij met al die nevengeulen en nieuwe natuur. Maar als je zoals bij Nijmegen met verbreding via zo'n extra geul 400 miljoen euro moet investeren om het waterpeil 30 centimeter te verlagen, dan denk ik: dat kan efficiënter. Hoe blij Nijmegen er nu ook mee is, ik hoop niet dat ze bij Varik ook zo'n dure nevengeul aan gaan leggen. Bovendien ben ik nogal sceptisch: volgens mij stijgt het waterpeil in de rivieren helemaal niet, of slechts amper. Kijk maar naar de statistieken, die liegen niet.’’

Dijken

Volledig scherm
Dijken versterken bij Ochten in 1995. © Rijkswaterstaat / Henri Cormont

De rivierdijken waren vroeger ronduit slecht: ,,De mensen in de Betuwe en het land van Maas en Waal hebben het niet makkelijk gehad in die voorbije eeuwen. Geen wonder dat er veel armoede heerste als je om de 10 of 15 jaar een overstroming over je heen kreeg. Het klinkt idyllisch, maar dat was het toen niet om op of achter een dijk te wonen.

,,Er schuilt veel waarheid in de woorden die een dijkgraaf ooit fluisterend uitsprak: 'Heer, geef ons heden ons dagelijks brood... en af en toen een kleine watersnood'. Dan heeft iedereen weer even oog voor de dijken.’’

In samenwerking met indebuurt Arnhem

Arnhem e.o.