Foto: VPRO
NIJMEGEN - Komende dinsdag begint de tv-serie Nederland van Boven, het grootste experiment met datajournalistiek in ons land. Deze nieuwe onderzoeksvorm maakt gebruik van de berg aan gegevens die elke dag door bedrijven en overheden wordt verzameld. "De informatie ligt er al, er moet alleen nog een goed verhaal uitgehaald worden.”
Hoe vinden mensen hun weg in een krioelende mensenmassa? Om te zien of er een patroon zit in de chaos, vroeg Nederland van Boven twintig vrijwilligers hun bewegingen te laten volgen tijdens Koninginnedag in Amsterdam.
Via gps-zenders is precies te zien hoe de Oranje massa samenklontert op het Museumplein en daarna allemaal tegelijk naar het Centraal Station stroomt.
Politiek relevant
Naast een fascinerend patroon vertellen de vrijwilligers ook een politiek relevant verhaal. De beelden tonen precies aan waar burgemeester Van der Laan bang voor is: een onbeheersbare groep mensen die middenin de stad willen feesten. Vandaar dat hij deze week besloot het drukke 538-muziekfeest op het Museumplein te verbieden en naar de RAI te verplaatsen.
Nederland van Boven van de VPRO is een zoektocht naar de ritmes en patronen van ons dagelijks leven. De serie toont hoe we werken, ontspannen, steden bouwen en het landschap inrichten. Vaak van bovenaf bezien met beelden uit vliegtuigen, helikopters, paragliders en luchtballonnen. Het idee kwam van vergelijkbare series in het buitenland zoals Britain from Above en Deutschland von Oben.
Journalistiek verhaal
Maar wij wilden meer, zegt datajournalist Frédérik Ruys. "Door Nederland in vogelvlucht te laten zien, zie je hoe elke vierkante meter is ingericht en ontworpen. Dat levert fantastische beelden op maar wij wilden ook een journalistiek verhaal vertellen. Op de website doen we dat door bezoekers de gelegenheid te bieden gegevens aan elkaar te koppelen."
"We hebben uitgezocht hoeveel stappen je kunt zetten zonder op asfalt terecht te komen. Of waar je beter niet kunt zijn in geval van noodweer. Dat zie je door kaarten te combineren over plekken waar de kans op bliksem vrij groot is, plekken met ontvlambare locaties en waar het relatief lang duurt voor een ambulance ter plekke kan zijn."
WikiLeaks
Datajournalistiek is een nieuwe plakker op traditioneel onderzoek, zegt docent aan de universiteit Leiden, Bas Broekhuizen. Door het opsporen, verzamelen, analyseren en combineren van gegevens kan zo nieuwe informatie worden gegenereerd die anders niet beschikbaar zou zijn, legt hij uit. Big Brother is watching us, maar steeds meer mensen kijken terug.
Een bekend voorbeeld is WikiLeaks, maar liefst 700.000 bestanden van Amerikaanse diplomatieke ambtsberichten en militaire logboeken die opeens openbaar waren. "Het aantal tekstbestanden was enorm. Door de informatie in spreadsheets te zetten en op kaarten te visualiseren, konden datajournalisten gericht zoeken naar relevante informatie."
Opleiding datajournalistiek
In Nederland is datajournalistiek nog een relatief nieuw begrip, al schieten de laatste tijd overal initiatieven uit de grond, zoals bij ANP, NU.nl , NOS, RTL en enkele regionale dagbladen. Overal waar we zijn, laten we (digitale) informatie achter. Over wie we zijn, waar we zijn, wat ons bezig houdt, hoe duur ons huis is, wat onze politieke voorkeur is, of we ooit met de politie in aanraking zijn geweest. En die berg informatie kan interessant zijn voor gemeentes, ministeries, politie, marketingbureaus en andere bedrijven.
Speciaal daarom is de universiteit van Tilburg in september begonnen met een opleiding datajournalistiek. "Studenten krijgen tools om in grote hoeveelheden tekst verbanden te leggen die je met het blote oog niet ziet", zegt docent Hille van der Kaa. "En als de gewenste tools er niet zijn, leren we hen zelf een computercode te programmeren. Hierna moeten zij wetenschappelijk verantwoorde uitspraken kunnen doen. Met deze studie kun je ook als data-onderzoeker bij een marketingbureau of de overheid aan de slag. Wij leiden eerder op tot journalistieke nerd dan iemand die een mooi verhaal kan schrijven."
Openbare data
Van der Kaa ziet een grote toekomst voor datajournalistiek. "De roep om openbare data klinkt steeds luider. Dat groeit de komende twee jaar verder onder druk van de Europese Unie die wil dat overheden hun deuren opengooien. Wie informatie voor zich houdt, krijgt het stempel dat hij iets heeft te verbergen."
Volgens Broekhuizen moeten kranten in datajournalistiek investeren. "De strijd om het snelle nieuws is niet meer te winnen. Laat die kale nieuwsfunctie maar aan anderen. Hiermee kunnen kranten zich onderscheiden. Misschien levert het negen van de tien keer weinig op. Maar als het lukt, heb je een uniek verhaal."
De regionale kranten de Stentor en TC Tubantia hebben ook een datajournalistiek project opgezet. Meer weten? Kijk op RegioHack.nl.
Sneak preview van het nieuwe programma Nederland van Boven.
Documentaire: journalistiek in het tijdperk van data.
© Gelderlander 2012, op dit artikel rust copyright.
