Gerrit Jansen: Kleine, grote en exotische stinkers

vrijdag 13 november 2009 | 08:50

Tekstgrootte

'Phallus impudicus'. foto Jan Ritzema ;Een net uit het ei gekropen grote stinkzwam is dankzij de walgelijke geur voor vliegen niet te versmaden. foto Henny Boone

1/2

Aan stinkzwammen zit niet voor niets een luchtje. De walgelijke geur trekt vliegen, mestkevers en slakken aan. Zij zijn het die de sporen verspreiden.

Het meeste blad mag dan van de bomen zijn; voor veel paddenstoelen is de herfst nog niet voorbij. Dan moet het echt gaat vriezen. Nu het natter is geworden, brullen de vruchtlichamen niet alleen de grond uit, maar ze verschijnen ook massaal op dood en levend hout, op mest en ander organisch materiaal.

Zwammen houden immers van vochtigheid. Maak in deze tijd maar eens een wandeling door park of bos. Tien tegen één komen we de grote stinkzwam, Phallus impudicus, tegen. De Latijnse naam Phallus spreekt, wat de vorm van het vruchtlichaam betreft, boekdelen. De kleine foto bij dit verhaal, waarop we niet alleen een uitgekomen duivelsei, maar ook een gesloten, vers duivelsei zien, maakt de gelijkenis met het mannelijk geslachtsorgaan wel erg sprekend.

De grote stinkzwam is niet een uitgesproken herfstpaddenstoel; bij gunstig weer kunnen we hem al in de zomer ruiken. Iemand vertelde mij dat hij stinkzwammen niet kan luchten of zien. Hij heeft een tuin, die grenst aan een gemeentebosje. Een ondragelijke weeë geur maakt regelmatig lekker buiten zitten onmogelijk. Een kijk in het bosje leverde tientallen grote stinkzwammen op, waarvan het merendeel er alles aan deed om vliegen te lokken. De buikzwammen waren er in alle stadia: overrijp en dus optimaal stinkend, maar ook veel duivelseieren. De gemeente heeft iemand gestuurd om aan de overlast een einde te maken. Onderspitten hielp echter niet, want het mycelium leverde drie dagen later al weer 'overheerlijk' geurende zwammen op.

Afgezien van de geur is de grote stinkzwam een merkwaardige paddenstoel. Het mycelium vormt onder de grond een bol zo groot als een aardappel. Dit zogenaamde duivelsei is omgeven met een taai vel. Als we het 'ei' dwars doorsnijden, zien we onder het vel een dikke, weke geelachtige laag. Daaronder bevindt zich weer een vel, waaronder zich de hoed, de eigenlijke sporendrager bevindt. Zo gauw de hoed door de huid breekt en zich op de prachtige, broze witte steel verheft, komen vliegen van verschillende soorten van heinde en ver op de groene sporenmassa af. Ook mestkevers en slakken weten de paddenstoel te vinden.

De sporen worden niet alleen verspreid, omdat ze aan de bezoekers blijven plakken, ze schijnen hun kiemkracht te behouden, wanneer ze het darmkanaal van deze dieren gepasseerd zijn. Na enige tijd, als het groene slijm en de sporen volledig zijn verdwenen, komt de netvormige structuur van het kapje van de stinkzwam te voorschijn en verdwijnt de stank. In de duinen komt een broertje van de grote stinkzwam voor. De duinstinkzwam, Phallus hadriani, heeft bolvormige duivelseieren die eerst wit zijn, maar als ze boven de grond komen al gauw roze verkleuren. De sporenmassa ruikt minder sterk dan die van de bosbewoner. De soort leeft samen met helmgras.

De familie van de stinkzwammen is een excentrieke groep binnen de paddenstoelen. Er zijn tientallen soorten; het merendeel groeit in de tropen. Naast de grote en de duinstinkzwam kennen we in ons land ook de roze stinkzwam, Mutinus ravenelii. Deze slanke stinkzwam met de rozerode tot karmijnrode top en een vaak roze gekleurde steel hoort oorspronkelijk in Noord-Amerika en Oost-Azië thuis. Nog geen halve eeuw geleden dook hij voor het eerst in ons land op. Hij ruikt naar kattenpoep. Ook voor de kleine stinkzwam, Mutinus caninus , hoeft men voor de geur geen straatje om te lopen; je moet er met de neus dicht op om de aaslucht waar te nemen.

Niet alle familieleden van de stinkzwammen hebben een penisvorm; andere stinkende soorten zoals de traliestinkzwam, Clathrus ruber, en de inktviszwam, Clathrus archeri ogen minder seksueel. Het bolvormige vruchtlichaam van de traliestinkzwam is hol van binnen. Eigenlijk kijk je er doorheen: de naam is dan ook heel toepasselijk. De paddenstoel treft men in Zuid-Europa 's winters op kalkhoudende bodems op Mallorca, Sardinië en Corsica aan.

De laatste jaren rukt de soort op naar het noorden. In ons land wordt hij af en toe aangetroffen op kerkhoven en in tuinen. Clathrus ruber is nauw verwant aan de inktviszwam, een soort die uit Australië komt. Waarschijnlijk zijn de sporen van deze exoot meegekomen met legertransporten in de Eerste Wereldoorlog.

In 1920 zijn de eerste exemplaren in de Vogezen gevonden. De soort is nu ook bij ons inheems. De vruchtlichamen hebben helderrode inktvisachtige armen. Ze verschijnen op humusrijke grond en vaak op houtsnippers. Stinkzwammen, of ze nu groot, klein of exotisch zijn, het zijn allemaal buitenbeentjes in het zwammenrijk.