Op een luchtfoto van Nijmegen zijn de ontdekkingen aangegeven. De blauwe lijn toont het vermoedelijke verloop van de allereerste stadsomwalling. De rode lijn 2a is de binnenmuur met Windmolenpoort en 2b geeft de onbekende voormuur aan met de onverwachte middeleeuwse toren op Plein 1944. bron Bureau Archeologie en Monumenten
NIJMEGEN - "Ondanks de schade van het bombardement uit 1944, blijkt dat er nog een hele middeleeuwse stad onder de huidige bebouwing ligt. Vooral onder de bouw uit de jaren vijftig tot zeventig en achter de gevels van oude gebouwen die nog overeind staan."
Voor stadsarcheoloog Femke de Roode was het project rond Plein 1944 een openbaring.
Een groot deel van de middeleeuwse stad, aanleiding voor het Gebroeders van Limburg Festival komend weekeinde, kon eindelijk blootgelegd. Die bleek er op enkele punten nog anders uit te zien dan verwacht.
In november 2009 begon het veldwerk, lang voordat de eerste schep de grond in ging. "Met zes proefsleuven op het plein en het nabijgelegen Scheidemakershof bekeken we vooraf de bodem op ondiep niveau. Daar zagen we direct al sporen van laat-middeleeuwse bebouwing. Dat was een goed voorteken voor de opgraving."
Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen had hoge verwachtingen van het project. De onderzoekers konden bijna een complete hectare bekijken.
De Houtstraat en Ziekerstraat vormden in de laatmiddeleeuwse stad een belangrijke verkeersader. Langs de wegen verwachtten archeologen resten van middeleeuwse huizen. Aan de zuidzijde van de stad lag de Windmolenpoort, één van de grote stadspoorten van Nijmegen. Ook daar gingen ze graven.
De hoge verwachtingen bleken niet ongegrond. Bebouwing bleek inderdaad aanwezig, stukken muur kwamen te voorschijn en de Windmolenpoort ontwaakte even op zijn laatste rustplaats voor de huidige Kruidvat, aan de oostkant van Plein 1944.
Naast de gehoopte vondsten leverden de opgravingen enkele onverwachte souvenirs uit het verleden op. Het meest opvallende was de ontdekking van een onbekende middeleeuwse toren en een onbekende stadsmuur vlak voor de bioscoop Carolus. Die fundamenten behaalde even wereldfaam in Nijmegen. Het oude steen lag in de weg van de geplande parkeergarage, dus ligt nu veilig in opslag te wachten op een nieuwe bestemming.
De gevonden stenen waren niet de welbekende muur die te boek staat als de eerste stenen stadsmuur van Nijmegen uit de dertiende eeuw. De fundamenten lagen een paar meter zuidelijker en bleken restantanten van een tweede muur die tegelijkertijd rond de stad lag als een zogeheten voormuur.
"De voormuur met toren was een onverwachte ontdekking. Hieruit blijkt dat Nijmegen in 1400 een dubbele ommuring met twee droge grachten rond de stad had liggen. De voorste muur was bovendien 1,5 meter dik en de toren zelfs twee meter dik. Waarschijnlijk was de eerste stadsmuur, nu binnenmuur geworden, te dun voor het steeds zwaardere geschut van die tijd."
Een stad met twee muren rond het jaar 1400 blijkt bijzonder in de Nederlandse middeleeuwen. Alleen van de stad Deventer is een vergelijkbare ommuring bekend. Ze wijst op de uiteindelijke omwalling die tot in de negentiende eeuw om de stad lag. Voor de bouw van deze jongste muur gebruikten de middeleeuwers alle stenen van de dubbele muur die nu overbodig werd en afgebroken.
Een andere recente ontdekking gaat nog verder terug in de tijd. De waarschijnlijk allereerste stadsomwalling werd tien eeuwen terug al aangelegd, terwijl sommige historici dachten dat deze aarden wal van 1200 dateerde.
Deze omwalling was nog niet eerder archeologisch aangetoond en werd ook door veel historici betwijfeld.
De vondst van een droge gracht op Scheidemakershof aan de noordzijde van het plein, maakt het volgens Femke de Roode zeer aannemelijk dat de stadswal heeft bestaan en dateert uit de 10e eeuw.
© Gelderlander 2012, op dit artikel rust copyright.
