Het centrum van Nijmegen in oorlogstijd. De foto is genomen daags na het vergissingsbombardement van 22 februari 1944. In de periode tusseen september '44 en mei '45 raakte de stad nog meer beschadigd. foto Regionaal Archief Nijmegen
Het gebied rond Arnhem en Nijmegen hoort thuis in het rijtje Normandië, Ardennen, Berlijn: de belangrijkste veldslagen van het geallieerd offensief aldus Wiel Lenders directeur van het Bevrijdingsmuseum 1944-1945 in Groesbeek: „Het was niet alleen Operatie Market Garden, ook het Rijnlandoffensief begon hier.”
Een grote veldslag, vervolgens maandenlang frontlinie terwijl tegelijkertijd een van de beslissende offensieven tijdens de Tweede Wereldoorlog werd voorbereid.
Gelderland – en dan vooral de regio Arnhem en Nijmegen – was in de periode
september 1944 een belangrijk draaipunt in de oorlogsvoering. Met grote
gevolgen voor het verloop van de oorlog en voor de burgerbevolking.
Wiel Lenders, historicus en directeur van het Bevrijdingsmuseum 1944-1945,
is een specialist op dit gebied. "Dit is geen Gelders chauvinisme, de
feiten en cijfers spreken voor zich. Gelderland is Nederlands zwaarst
getroffen provincie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er is hier veel gebeurd."
De ellende in Nijmegen en Arnhem begon al in februari 1944. De geallieerden
bereidden een invasie voor. Om kans van slagen te hebben moest de Duitse
oorlogsindustrie worden uitgeschakeld. Op 22 februari vertrokken bijna 800
vliegtuigen naar Duitsland. Door miscommunicatie en desoriëntatie zat de
lucht in het Nederlands-Duitse grensgebied vol vliegtuigen. Een harde
oostenwind dreef de bommenwerpers naar Nederland. De bemanning van een
aantal vliegtuigen maakte een misrekening en bombardeerde onbedoeld
Nijmegen. Dat kostte 800 mensen het leven. De binnenstad lag in puin. In
andere Amerikaanse vliegtuigen liet men de bommen los boven onder andere het
industrieterrein van Arnhem en Arnhem-Zuid. Daar vielen die dag ongeveer 60
doden.
De oorlog ging door en met de invasie van Normandië op 6
juni 1944 begon de bevrijding van West-Europa. Na een moeizaam begin trok
het bevrijdingsleger in rap tempo door Frankrijk en België. Maar de opmars
liep vast bij de Nederlands-Belgische grens. Er werd een riskant plan
ontwikkeld: Operation Market Garden, naast de invasie van Normandië de
bekendste slag van de Tweede Wereldoorlog. Het doel was de Maas, Waal en
Rijn over te steken om van daaruit Duitsland binnen te dringen. Dit
offensief begon op 17 september. Met luchtlandingen bij Eindhoven, Nijmegen
en Arnhem, de omvangrijkste luchtlandingen van de Tweede Wereldoorlog. Het
landleger trok intussen vanuit België Nederland in. Bij Eindhoven en
Nijmegen wisten de parachutisten stand te houden ondanks hevige gevechten.
In Arnhem verloren de Britten hun positie. De Duitsers gaven bevel tot
evacuatie van de stad. Bijna alle 95.000 inwoners trokken weg. Ook de rest
van de Veluwezoom (Wageningen, Renkum, Rhenen) werd ontruimd.
Nijmegen lag zwaar onder vuur en werd bevrijd na hevige gevechten. Evenals
de omgeving van de stad en een deel van de Betuwe en Brabant. Vanuit deze
strook zijn in het najaar grote delen van Brabant en Limburg veroverd door
de geallieerden.
Maar het gebied lag nog steeds in de frontlinie.
Vanuit de Betuwe en het Reichswald en Kleef werden Nijmegen en de omliggende
dorpen voortdurend bestookt. Door de gevechten en de frontperiode raakte de
stad verder beschadigd.
In de Betuwe veranderde het front constant.
Het grootste deel van de 60.000 zielen tellende bevolking – vrouwen en
kinderen – was al geëvacueerd toen de Duitsers op 2 december het gebied
onder water zetten omdat ze een aanval vreesden. De geallieerden brachten de
overgebleven Betuwnaren in veiligheid. De streek werd een verwoest
niemandsland.
Intussen verzamelden zich in het Rijk van Nijmegen
een troepenmacht van 500.000 man. Onvoorstelbare hoeveelheden militairen en
materieel werden in dit gebied geperst. Wiel Lenders: "Nog nooit is
vanaf Nederlands grondgebied een offensief ingezet met zulk een omvang."
Dit invasieleger trok vanuit Nijmegen in februari 1945 Duitland in en boog
daarna af naar de Achterhoek en de Liemers. Van daaruit is de rest van
Nederland bevrijd. Er is nog hevig gevochten bij Doetinchem, Doesburg en
Zutphen. Arnhem kwam voor de tweede keer onder vuur te liggen. De
geallieerden troffen een verwoest Wageningen aan en oostelijk van Apeldoorn
is ook nog een behoorlijke strijd geweest. Het front kwam bij de Grebbelinie
te liggen, kort daarop gaven de Duitsers zich over.
Als na de
bevrijding de balans wordt opgemaakt blijkt dat Gelderland een van de
zwaarst getroffen gebieden is. Wiel Lenders verwijst naar de gegevens die
het Rode Kruis hanteert in de Hulpactie Rode Kruis (HARK) en de bijgevoegde
lijst van oorlogsslachtoffers. Bijna eenderde van de oorlogsslachtoffers
kwam uit Gelderland. Het Rode Kruis beschouwt iemand als oorlogsslachtoffer
als hij of zij het grootste deel van zijn bezittingen is verloren en in
behoeftige omstandigheden verkeert. Door gevechtshandelingen, evacuaties en
onderwaterzettingen verloren zo'n 300.000 inwoners van Gelderland have en
goed. Ook in het oostelijk deel van Brabant en Limburg waren veel mensen het
slachtoffer van oorlogshandelingen. In Nijmegen kwamen 2.200 burgers om het
leven, in Arnhem 2.000.
"Boven de Rijn en in de Betuwe moesten
veel mensen vluchten voor het oorlogsgeweld. Maar ook de Gelderse bevolking
die in 1944 was bevrijd, zat in een gevaarlijke situatie", zegt Wiel
Lenders. "Die mensen leefden in een oorlogsgebied. Velen woonden in
schuilkelders. Niet alleen voor de veiligheid maar ook omdat hun huizen
waren vernield."
Lenders vindt het belangrijk dat nog steeds
wordt stilgestaan bij de Tweede Wereldoorlog. "Hoe je het wendt of
keert: het was de grootste oorlog in de geschiedenis van de mensheid.
Wereldwijd zijn er 55 miljoen doden gevallen. In Gelderland speelden zich
een aantal cruciale gebeurtenissen af tijdens deze oorlog. Dat blijft
aandacht verdienen."
www.liberationroute.com Veel informatie over Gelderland en de Tweede
Wereldoorlog staat op de website
www.liberationroute.com . De Liberationroute is een echte route maar kan
ook via internet bereisd worden.
© Gelderlander 2012, op dit artikel rust copyright.
Sorteer reacties
