'Vrede op aarde'in oorlogstijd

foto Beeldbank WO2-Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie.

Sinterklaas in de schuilkelder onder de school in de Nijmeegse Dominicanenstraat. foto Regionaal Archief Nijmegen

1/2

"Maar mijn ouders deden erg hun best om toch iets aardigs te bedenken: een klein cadeautje, met een gedichtje", zegt mevrouw Lydia Dahan-Dokkum. Zij was 4 jaar toen de oorlog begon. Haar vader werkte bij de AKU in Arnhem en toen de stad moest evacueren, trokken ze naar Beekbergen. Ver weg verstopt in de bossen, bijna ondergedoken eigenlijk, want haar moeder was joods. De angst voor ontdekking tekende haar jeugd.

" Toch vierden we in de oorlog ook kerst, en zelfs Chanoeka, het Joodse feest van het licht. Dan staken we acht avonden achter elkaar de kaarsjes aan van de chanoekia, de negenarmige kandelaar. Dat moest wel een beetje in het verborgene gebeuren. In de Joodse traditie hoort een chanoekia voor het raam te staan, maar dat was in oorlogstijd natuurlijk niet aan de orde."

Dat feestdagen in die jaren heel anders waren dan nu, had niet alleen met de oorlog te maken. Omdat de algehele welvaart veel geringer was dan nu, was het sowieso al een hele prestatie als Sinterklaas een cadeautje kwam brengen.

Feesten hadden destijds ook een andere inhoud. Kerstmis was een kerkelijk feest en Sinterklaas was vooral een kinderfeest, met kleine cadeautjes.

Mevrouw E. Reijers-de Vos was 16 jaar in 1944, en woonde met haar ouders en haar vijf broers en zussen in het Willemskwartier in Nijmegen. Daar had haar vader een tabakszaak. Al snel na het uitbreken van de oorlog liep zijn klandizie terug, omdat mensen geen geld meer hadden voor sigaren en sigaretten. Ook de aanvoer van tabak was gestopt. Zodoende moest haar vader er een baantje bij zoeken. Dat werd inpakker bij de schoenenfabriek van Swift.

"Ik kan me niet zo herinneren dat het feestelijk was, Sinterklaas en Kerstmis in die oorlogsjaren. Je had zo weinig, daar moest je het maar mee doen. Ik was blij als ik nieuwe kousen kreeg, in een mooi papiertje verpakt."

Nuttige cadeautjes dus: handschoenen. Een muts, nieuw, en niet een tweedehandsje van een oudere broer of zus. Speelgoed was een zeldzaamheid. " Maar ik had gelukkig een erg handige moeder", zegt mevrouw Reijers. " Ze bewaarde ook veel: restjes wol en touw, oude lappen, doosjes; ze gooide nooit iets weg. Daarvan maakte ze matrozenpoppetjes van stof en borduursel, en mijn zussen en ik hielpen haar."

Die poppetjes brachten ze naar klanten, als een soort relatiegeschenk voor hun kinderen. "Ik herinner me dat ik in sinterklaastijd samen met mijn ene zus naar het Javaplein ging, naar een klant van mijn vader, met zo'n popje, mooi ingepakt. We legden het op de stoep voor de deur, belden aan en renden weg. Vanuit de bosjes keken we hoe er werd opengedaan."

Kerstmis was zodoende geen weeldefeest, zoals nu, maar vooral een kerkelijk feest. Mevrouw Reijers: "We gingen naar de nachtmis, en de mensen namen zelf kaarsen mee. En prachtig zingen natuurlijk! Als we thuis kwamen, was er iets warms te drinken en iets lekkers. Ach, we waren zo weinig gewend! Mijn moeder wist van het weinige dat er was toch iets bijzonders te maken. Zo maakte ze nepmarsepein van aardappels en suiker. Of koekjes van havermout, kunstcacao en kunsthoning."

Niet iedereen was in de omstandigheden om iets aan de feestdagen te doen. "Daar hadden we helemaal geen tijd voor. We waren al blij als we voldoende verband hadden voor onze patiënten", zegt mevrouw E. van Ooijen-Stemker Köster uit Beek-Ubbergen. Zij was 18 in 1944 en werkte als verpleeghulp in het noodziekenhuis van Nijmegen. Dat bevond zich in de voormalige SS-bunker onder de grond, aan de Molenstraat. Het was hard werken om de stroom van zieken en gewonden in de frontstad te verzorgen.

"En wat we kregen, kreeg je voor niks: in 1944 heerste er een difterie-epidemie. Difterie is een zeer besmettelijke vorm van keelontsteking, waarvan de bacterie gifstoffen aanmaakt die hart, nieren of longen kunnen beschadigen. Erg gevaarlijk dus. Ik kreeg het ook en kon vier weken niet werken." Nu worden jonge kinderen daar tegen ingeënt. Mevrouw Van Ooijen was niet de enige die geen kerst vierde. Hetzelfde gold voor Nina Vermeulen-Soklokowa, die als Ostarbeiterin uit Rusland was gehaald en gedwongen werd om in een kamp bij Duisburg in Duitsland te werken. "Kerst vieren? Welnee, dat ging niet. We wisten niet eens wanneer het kerst of oud en nieuw was, want we hadden geen idee welke datum het was. We kregen ook geen extra brood of iets anders. Het was elke dag hetzelfde: onder leiding van de politie naar de ijzerfabriek van Krupp om te werken en aan het eind van de dag weer terug naar het kamp, waar je tussen vier muren in de barak zat."

Eén onbetaalbaar kerstcadeau herinnert mevrouw Van Ooijen uit Beek-Ubbergen zich: "Ze hielden op met schieten, op eerste kerstdag. Dat was een verademing! Geen geschiet, geen angst. Toen was het werkelijk even vrede op aarde."

Sorteer reacties

Reageren

Naam: E-mail: Reactie:

Reacties van bezoekers op artikelen op deze site zijn meer dan welkom.

Echter: reacties die kwetsend, onnodig grof of beledigend zijn worden niet

geplaatst.

Klik voor de uitgebreide versie van de spelregels