Is een processie de juiste manier om beelden te presenteren?
De stadion ervaring, dinsdag 8 april 2008, was wel indrukwekkend, omdat de grootsheid van zo’n stadion natuurlijk past bij het thema van Sonsbeek 2008, Grandeur, het idee van artistiek leider Anna Tilroe. Zo’n ervaring kan weer energie en elan kan geven aan dit initiatief.
Ik was en ben echter nog steeds sceptisch over het idee van van een processie en gilden, omdat ik juist een persoon ben die vanuit een historisch kader denkt. Geschiedenis interesseerde me als kind, als tiener en als volwassene. Geschiedenis was mijn beste vak op de HAVO en mijn eerste studie in Amsterdam was HBO geschiedenisleraren opleiding bij de Algemene Hogeschool Amsterdam (de Witte lelie). En in dat eerste jaar kregen wij uitvoerig en tot in den treure de Oudheid en het onderwerp Feodaliteit in de middeleeuwen (maanden lang). Daarin leerde ik de diep religieuze Middeleeuwer kennen als een absoluut in een christelijke god gelovende mens kennen. En daar werden de fundamenten gelegd voor het later door het (Katholieke) Christendom doordrenkte Europa. De kunst en kunstgeschiedenis, onze taal, beeldspraak, metaforen en gezegden zijn doordrenkt met bijbelse toespelingen, verwijzingen en letterlijke citaten. Processies hoorden vroeger zo bij het leven, bij de rituelen als vandaag de dag voetbal, koopavonden en het verenigingsleven van de hedendaagse mens. Ik woon, studeer en werk sinds 1992 in Arnhem, waar ik twee eerdere edities van de Sonsbeektentoonstelling meemaakte, Sonsbeek 1993 met Valerie Smith en Sonsbeek 2001 met Jan Hoet.
Wat is de functie van een processie in een seculiere omgeving
We zijn een seculier land geworden sinds de verzuiling in de jaren zestig verdween en de ontkerkelijking inzette. De kerken raakten leeg en processies verdwenen uit het straatbeeld. De processie hoorde ook niet meer bij de familietraditie, de cultuur of overlevering van de meeste Nederlanders. Het zegt ons seculier-humanistische Post-moderne mensen niets. Het is hooguit iets dat we van oude Polygroon journaals, Italiaanse zwart-wit films uit de jaren vijftig of Spanje (Sevilla) kennen. Om het principe van een Kunstprocessie onder de loep te kunnen nemen, moet je iets af weten van de sociologische en kunstfilosofische context van de Moderne cultuur en dus daarmee de contemporaine beeldende kunst. De Kunstprocessie heeft in mijn optiek meer te maken met de avantgarde of ontwikkeling van de Moderne kunst in de 20e eeuw dan met de traditie van een Europees christelijk ritueel. Het heeft met het proces te maken van opeenvolgende kunststromingen in de recente geschiedenis van de Beeldende kunst. Namelijk het groeperen van kunstenaars, hun beelden en hun aanhang rond een idee, ook wel concept genoemd, en de uitvoering en manier van presenteren van dat idee, het dragen en tentoonstellen van het beeld. Door middel van rituelen rond beelden wilde men een soort magie creéeren rond een beeld en met de kunstenaar. De Happening en de Performance van de jaren zestig en zeventig. Soms waren dit bizarre eenmansprocessies of One man shows. Het was vaak een reactie op datgene wat voor hen was geweest of een poging het nieuwe te laten zien.
Wat is het verschil tussen een beeldtentoonstelling en een religieuze manifestatie
De vraag is wat het verschil is tussen een seculier-culturele processie, die een Beeldende Kunst processie is (om in hedendaagse termen te spreken, de aanbidding van het Gouden Kalf) en bijvoorbeeld een Spaanse (Semana Santa in Sevilla) , Phillipijnse, Poolse (de zwarte Madonna van Chestochova), en de Oosters-katholieke (Griekse ritus) processie in de Oekraïene en die van de Russisch-Orthodoxe kerk. De inspiratiebronnen van Anna Tilroe.
Kun je de diep religieuze devotie, de symbolische, rituele en traditionele waarde van deze orthodox christelijke processies voor de gelovigen, het dragen van relieken, overdragen op Post-moderne Ikonen, die beelden van de hedendaagse kunst zijn? Zijn de de oude symbolen, de beelden van Jezus, Maria, de Heiligen te vergelijken met moderne seculier-culturele representanten, die hoogstens tijdsbeeld geven of een commentaar, kritiek of aanvulling zijn op de kunstenaar omringende veranderende wereld van het Westen, met zijn beelden van massa media, informationoverload, en de inflatie en recessie van haar beeldcultuur.
De (Post) Moderne Beeldende kunst heeft een andere theologie, spiritualiteit en ideologische betekenis dan de religieus geïnspireerde en gemotiveerde kunst van de Middeleeuwen en daarna (tot de jaren vijftig van de 20e eeuw).
Het relativisme, het post-modernisme, het existentialisme, het pragmatisme en het Utopische (of Messianisme) van de Moderne Kunst geeft aan de beeldende kunst van de 20e en de 21 eeuw een heel ander kader en betekenis dan de kunst van daarvoor. Esthetisch en ethisch is de kunst verlost van de dwingende band met de kunstgeschiedenis sinds het zwarte vierkant van Malevich. De contemporaine beeldende kunst is zo pluriform en hetrogeen, dat het in niets lijkt op de meer collectivistisch of traditioneel gebonden kunst uit de tijd dat kunst gemaakt werd met een religieuze (Christelijk sequ Katholiek/Orthodox) betekenis. De opdrachtgevers, de mecenassen, de kunstmarkt, de wetenschap en de maatschap-pelijke verhoudingen zijn anders. Kunst is altijd de representant van de tijd geweest in welke het geproduceerd werd. In deze tijd is kunst bijvoorbeeld dicht in de buurt gekomen van het libertaire gedachtengoed van de hyperkapitalisten van de Chicago school (de economen Friedrich Hayek en Milton Friedman). Kunst als product van de consumptiemaatschappij, kunst als Ready made, kunst als industrieel product (toegepaste kunst), als reproductie, als beleggingsobject, als handelswaar (Sotheby's & Christy's), als decoratief decor, als maatschappelijk verantwoord element in de stedelijke infrastructuur en architectuur (monumentale vormgeving).
Propaganda kunst, cultuursocialisme, Neo-marxisme, Pop-art, de dominantie van de abstracte kunst (Abstract-expressionism, Cobra, Zero, Fluxus), Performance & Happening art, de Neue Wilden, Minimalism en Conceptual art liggen achter ons, of wentelen zich in een crisis of vinden zichzelf opnieuw uit in een Post-Post moderne tijd. Materialistisch-pragmatisme heerst, en het electronisch-automatisme van de Moderne tijd doet zijn intrede. Nieuwe manieren van communicatie, productie, interactie, handel, netwerken, zien en handelen doen hun intrede. De jonge generatie identificeert zich met de Nieuwe Audio-visuele media, en kunstenaars presenteren zich via Internet; Myspace, Hyves, Second Life en Video games die op Kunstvideo's lijken of andersom.
En toch blijven de oude media en hun beelden hun kracht behouden of keren terug. De schilderkunst die in de jaren zeventig en tachtig keer op keer dood werd verklaard, de beeldhouwkunst die maar niet wil uitsterven, de oude grafische media (er komen nog steeds boeken of verzamelmappen uit met Litho's, etsen, houtsnedes en zeefdrukken). De kunstenaar trekt zich niets aan van de tijdsgeest, de heersende moraal, het modebeeld of de politieke en economische omgeving. Dat heeft hij of zij nooit gedaan. Wel gaat hij of zij de dialoog aan, worstelt hij of zij met de plaats.
De processie stamt uit een partiarchaal mannelijk religieus verleden, de Kunstprocessie is een Post-modern fenomeen. In deze tijd met kunstenaars als Tracy Emin, Pipilotti Rist, Rebecca Horn, Cindy Sherman, Marlene Dumas, Inez van Lamsweerde, Marina Abramovic en Nan Goldin en Damien Hirst, belangrijke vrouwelijke curatoren, museumdirecteuren, kunstcritici, en galeriehouders is het patriargale tijdperk vervangen door iets anders.
Progressieve politiek, Feminisme, vrouwen- en homo-emancipatie, een toenemende egalisering van de samenleving, immigratie, multi-culturalisme, de invloed van andere culturen op de traditionele Europese cultuur en de internationalisering door Moderne media, reis- en transportmiddelen, samen met een veranderend bewustzijn heeft de traditionele patriargaal-religieuze samenleving, die een homogene samenleving was vervangen door een pluriforme maatschappij, met een beeldend kunst en cultuur, die veel breeder is dan voorheen. Dit is moeilijk te vangen in een artificieële processie van mensen die door het toeval aan elkaar gekoppeld worden.
Een kunstprocessie is in deze ambivalente reactie op een tijd waarin een leeg materialistisch, commercieel kapitalisme ons domineert in de maatschappelijk en politieke ruimte, en waarin aan de andere kant een tekort wordt gevoeld van spirituele betekenis, metafysische bevlogenheid. (ondanks de relgieuze heropleving van de laatste tijd)
Ik zie de Kunstprocessie als een seculier-culturele idealistische reactie op de wederopstanding van de religie om ons heen en de lege consumptiemaatschappij waarin de Westerse mens doelloos schijnt te zwemmen. Ik vraag me echt af hoe je de devotie, het intens diepe geloof van relgieuzen kunt overbrengen in een idealistisch seculier-cultureel Beeldende Kunst geloof van mensen die met hart en ziel in de relevantie en het nut van Beeldende kunst in onze (Westerse en Europese) maatschappij geloven. Ik ben een van die mensen.
Pierter Pluijgers,
Beeldend Kunstenaar en radio-journalist
Korte video-impresie van de Sonsbeekavond 
Sorteer reacties
