Volledig scherm
Karel Berkhuysen op de plek waar het bombardement plaatshad. Foto: Theo Kock © Theo Kock

Onderzoek: bommen op verlaten Duits laboratorium in Doetinchem

videoDOETINCHEM - In 1944 was de Groen van Prinsterer Kweekschool een Duits laboratorium. Misschien werd het gebouw daarom wel verwoest door de geallieerden.

Resultaten zijn nooit gevonden, dus wát er is onderzocht is niet met zekerheid te zeggen. Maar het bewijs dát er op de plek waar nu een gebouw van het Graafschap College staat een laboratorium stond, staat in de woning van Karel Berkhuysen. Meters dossier heeft hij verzameld afkomstig uit Nederlandse (NIOD, Nationaal Archief en de Universiteit Leiden) en Duitse archieven. De Doetinchemmer schrijft er een boek over dat dit jaar moet verschijnen. ,,Er is zeker radaronderzoek verricht", zegt hij. ,,Maar vermoedelijk ook kernfysisch onderzoek in de zoektocht naar een allesvernietigende bom."

Geheim

Het bombardement op het vermeende laboratorium is decennialang een van de grote geheimen geweest in de oorlogsgeschiedenis van Doetinchem. Berkhuysen zelf hoorde Winterswijker Henk Krosenbrink, oud-directeur van het Staring Instituut en onderzoeker van de Tweede Wereldoorlog in met name de Achterhoek, in de jaren zeventig al vertellen over het bestaan van een mogelijk laboratorium in de Kweekschool. ,,Bij het maken van de documentaire Met het begin van de lente (in 2005 verschenen over de drie bombardementen op 19, 21 en 23 maart 1945 op Doetinchem, HH) hoorde ik het verhaal opnieuw van verzetsman Wim Lindenhovius", zegt Berkhuysen. ,,Dat was de start van een onderzoek dat twaalf jaar heeft geduurd."

In de archieven stuitte Berkhuysen op de naam dr. Alfred Richard Boettcher, een Duitse wetenschapper die werkte voor de SS. Deze kernfysicus was tot 1943 actief in Danzig (nu het Poolse Gdansk) en onderzocht onder meer radarapparatuur, maar deed waarschijnlijk ook onderzoek naar het ontwikkelen van een atoombom. Sinds de ontdekking van de kernsplitsing in 1938 in Duitsland was er een ratrace gaande om dit allesvernietigende wapen te realiseren. ,,In 1943 wordt Boettcher halsoverkop overgeplaatst naar Leiden, een vermaard natuurkundig centrum", zegt Berkhuysen. ,,Mogelijk omdat kort daarvoor door de Duitsers een Brits vliegtuig met geavanceerde radarapparatuur is neergehaald. Daaruit blijkt dat de Britten qua radar verder zijn dan de Duitsers. Boettcher neemt zijn intrek in het laboratorium van de gesloten universiteit en gaat aan het werk."

Kentekens

Vervolgens loopt het spoor naar Doetinchem. Dat komt omdat de Duitsers een geallieerde invasie voorzien, mogelijk op de Nederlandse kust, en instanties verhuizen naar het midden en het oosten van het land. Vanuit het Leidse laboratorium vertrekken op 1 juni 1944 acht vrachtwagens, dat ziet het lokale verzet dat de kentekens landelijk verspreidt. Zo komt het dat Jan Kapelle, een Doetinchemse verzetsman die woont in de Wilhelminalaan, vanuit zijn huis het konvooi ziet passeren en stoppen voor de even verderop staande Kweekschool. De kentekens komen overeen met de vrachtwagens die eerder die dag vertrokken uit Leiden. Reden voor het Doetinchemse verzet om aan de geallieerden de precieze plek van het laboratorium door te geven.

Boettcher richt met zeven medewerkers de gymzaal aan de achterzijde van de Kweekschool in als laboratorium. De wetenschapper vordert ook apparatuur van de Vrije Universiteit Amsterdam, waaronder een neutronengenerator. Of het tot kernfysisch onderzoek komt, heeft Berkhuysen niet kunnen ontdekken. ,,Wel dat de generator niet blijken te werken", zegt Berkhuysen. ,,En ook dat Boettcher rechtstreeks in contact stond met Abraham Esau in Berlijn, hoofd van de Kernforchung van de Duitsers."

Noodhospitaal

Kort voor de start van Market Garden, half september 1944, wordt het Boettcher in Doetinchem te heet onder de voeten. Het laboratorium wordt verhuisd naar Thüringen en Boettcher reist na. In januari 1945 krijgt de Kweekschool een nieuwe functie en wordt noodhospitaal om gevluchte evacués uit Duitsland op te vangen. Dat is een teken voor een naderend front dat inderdaad eind maart en begin april 1945 over de Achterhoek trekt.

Het front wordt voorafgegaan door onder meer een drietal bombardementen van de geallieerden op Doetinchem. Bij het tweede, op woensdag 21 maart waarbij een groot deel van de binnenstad wordt verwoest, zetten volgens getuigen drie Boston-bommenwerpers de aanval in op de Kweekschool. Behalve de conciërgewoning blijft niets van het pand over. Onder de veertien dodelijke slachtoffers zijn zes vluchtelingen die veilig dachten te zijn.

Volledig scherm
Karel Berkhuysen op de plek van het bombardement in Doetinchem. © DE GELDERLANDER
Volledig scherm
Dr. Alfred Richard Boettcher (links) en het oude pand (rechts) dat gebombardeerd werd in 1945. © collectie Karel Berkhuysen
Volledig scherm
Het oude pand dat in 1945 werd gebombardeerd. © collectie Karel Berkhuysen
De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.

In samenwerking met indebuurt Doetinchem

Achterhoek