Volledig scherm
Oorlogsverzamelaar Bert Schieven in gesprek met Aby en Jessica de Liever (links). Rechts de schoondochters van Hendrik Eenink, die hun joodse opa en oma onderdak bood. Vooraan Erna Eenink-Brus, geheel rechts Dinie Eenink-Susebeek en in het midden Carry Bosman-Levi, dochter van de overleden Palestina-pionier en voormalig Zelhemse slager Kurt Levi. © de Gelderlander Achterhoek

Salomon zat ondergedoken. Maar waar?

ZELHEM – Wat zouden ze graag weten waar in de Achterhoek hun joodse vader Salomon de Liever ondergedoken heeft gezeten. De Amersfoorter overleeft de Tweede Wereldoorlog, dankzij de moed van onbekende weldoeners. Tegen zoon Aby en dochter Jessica noemt Salomon nooit een naam of adres. Hij sterft twintig jaar geleden een natuurlijke dood. Op 77-jarige leeftijd.

,,Elk jaar ging hij in zijn eentje op bezoek bij zijn onderduikadres. Hij zei altijd: in Varsseveld. Meer wilde hij niet kwijt. Niemand mocht mee of iets weten’’, zegt Aby (63), die inmiddels al jaren in Veenendaal woont. Zijn zus Jessica (53) is Amersfoort trouw gebleven. ,,Wat we wel weten is dat die bezoekjes belangrijk voor hem waren. Dat voelden we gewoon, thuis.’’

Autoriteit

Broer en zus zijn op bezoek bij Museum Smedekinck aan de Pluimersdijk in Zelhem. Daar heeft oorlogsverzamelaar Bert Schieven een expositie samengesteld over de lotgevallen van joden in de oorlogsjaren in het dorp. Timmerman Schieven is een autoriteit als het gaat om de lokale oorlogsgeschiedenis. De Zelhemmer doet al jaren onderzoek, sprak en correspondeerde met slachtoffers en hun nazaten en heeft een indrukwekkende verzameling spullen, foto’s en verhalen verzameld.

Zwijgzaamheid 

Schieven (59) is niet verbaasd over de zwijgzaamheid van Salomon. ,,Dat zie je eigenlijk bij alle joodse families. Dat trauma van de oorlog is zo groot, daar spraken ze amper over. De joden die het hebben overleefd wilden hun naasten niet belasten met de vreselijke dingen die er zijn gebeurd.’’

Volledig scherm
Salomon de Liever gefotografeerd als dienstplichtig militair. Zijn nazaten willen heel graag weten waar de joodse Amersfoorter in de Achterhoek ondergedoken heeft gezeten. © museum Smedekinck Zelhem

Broer en zus De Liever ontmoeten tijdens de opening van de expositie Henk Eenink en diens vrouw Erna. Want het mag een raadsel zijn door wie vader Salomon uit de klauwen van de Duitsers is gered, het trieste lot van hun opa en oma Abraham en Grietje is wél bekend.

Het echtpaar zit ondergedoken bij de ouders van Henk Eenink aan de Zieuwentweg in Halle-Heide. Abraham en Grietje worden verraden, in de nacht van 14 op 15 augustus 1944 door landwachters uit Ruurlo en Zelhem opgehaald en komen amper een maand later om in vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Volgens zoon Henk wordt er bij hem thuis wél over de oorlogsjaren gepraat. ,,Niet veel. Vader bood geen onderdak aan joden uit godsdienstige of politieke motieven. Hij wilde gewoon helpen.’’

Onderdak bieden aan joden is een doodzonde, in de zieke geesten van de nationaal-socialisten. Dat de Duitsers het leven van Hendrik Eenink sparen is volgens Bert Schieven een mirakel. ,,Volgens mij heeft hij het heel slim gespeeld. Hij hangt het verhaal op dat hij een pension bestiert, waar hij woekerprijzen hanteert. Eenink moet het echtpaar de volgende ochtend met paard en wagen naar het Ruurlose hotel Avenarius brengen, waar de landwacht zit. Als straf. Maar ze laten hem in leven.’’

Dat er verraad in het spel is staat voor de Zelhemse onderzoeker vast. ,,Er vertrekken tegelijkertijd landwachters uit Ruurlo en Zelhem. Ze treffen elkaar op een afgesproken plek en weten precies waar ze moeten zijn. Bij dezelfde actie wordt ook nog een werkweigeraar opgepakt.’’

Opa en oma De Liever zijn niet de enige joden in Zelhem die het slachtoffer zijn van verraad. Schieven kent het voorbeeld van een moeder en vier kinderen die bij een familie aan de Aaltenseweg ondergedoken zitten. ,,Voor een paar tientjes zijn ze aan de Duitsers overgeleverd. En vermoord.’’

Aby en Jessica de Liever zijn blij dat ze bij de opening van de expositie in Zelhem zijn. Dat ze de foto’s en verhalen zien en Henk en Erna Eenink en hun familie hebben ontmoet. ,,We zijn heel dankbaar dat dit door het werk van Bert mogelijk is gemaakt. En voor wat deze mensen uit de Achterhoek hebben gedaan. Het maakt deel uit van onze familiegeschiedenis en die is op deze manier tastbaar geworden.’’

Wat nog ontbreekt is de informatie over de weldoeners die het leven van hun vader hebben gered. ,,Wat zou het mooi zijn als iemand ons meer kan vertellen’’, zegt Aby. Niet uitgesloten is dat zijn vader en grootouders aanvankelijk samen ondergedoken zitten en door het verzet worden verkast, omdat de grond te heet onder de voeten wordt.

Namen van foute Zelhemmers en Ruurloërs die hun grootouders en andere joodse onderduikers hebben verraden of opgehaald kennen ze niet. ,,Bert weet veel, maar die gegevens houdt hij voor zich.’’ Terecht, vinden Aby en zijn zus Jessica. ,,We willen het eigenlijk ook niet weten. Heel mooi hoe integer hij hiermee omgaat.’’

De expositie in Museum Smedekinck over joden in Zelhem is bescheiden van omvang, maar geeft een uniek kijkje in de oorlogsgeschiedenis van het dorp.

Er zijn foto’s en verhalen van drie Zelhemse joodse families (Aussen, Jacob en Sachs). Ook maakte samensteller Bert Schieven een paneel met Palestina-pioniers: Duitse joodse mannen die naar Zelhem zijn gevlucht met de intentie om naar het huidige Israël af te reizen. Zoals Kurt Levi, die later een slagerij aan de Smidsstraat zou bestieren.

Ook wordt in de expositie aandacht besteed aan onderduikers en verzetslieden. Zo is een foto te zien van het echtpaar Arnold Reinders en Aaltje Reinders-Oosterink, die vanuit de buurtschap Heidenhoek een centrale rol speelden in het verzet in Zelhem.

Steun en toeverlaat van samensteller Bert Schieven was Helene Croner, die later bekend was als tante Lenie Roenhorst.

Smedekinck is op dinsdag-, woensdag- en donderdagmiddag van 13.30 tot 17 uur geopend, en de eerste en derde zondagmiddag van elke maand.

Volledig scherm
Drika Eenink-Wassink voor het huis van de familie Eenink aan de Zieuwentweg in Halle-Heide waar de grootouders De Liever ondergedoken hebben gezeten. Het echtpaar is verraden en in september 1944 omgekomen in vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. © de Gelderlander Achterhoek

In samenwerking met indebuurt Doetinchem

Achterhoek