Volledig scherm
De politie heeft het gebied afgezet rondom de forensisch psychiatrische kliniek Altrecht Aventurijn. De 27-jarige man die is aangehouden in verband met de vermissing van Anne Faber (25) uit Utrecht, zat in de psychiatrische kliniek. © ANP

Hoe kan het dat gestoorde daders vrij rondlopen en geen tbs krijgen?

Vraag en antwoordHet is de vraag die iedereen op dit moment stelt. Hoe kon de verdachte van betrokkenheid bij de vermissing van Anne Faber vrij rondlopen? Ondanks een eerdere veroordeling voor gruwelijke misdrijven? Michael P. (27) kreeg geen tbs. Hij weigerde mee te werken aan onderzoek. Krijgt een verdachte eigenlijk nooit tbs als hij of zij niet meewerkt? Hoe zit dat?

De antwoorden vormen een ietwat ongemakkelijke waarheid. Bijna alle daders komen vroeg of laat vrij en je kunt wel degelijk tbs opleggen als iemand weigert zich te laten onderzoeken. Maar het is lastig en een garantie op een veilige samenleving is het niet.  

Het is op dit moment nog te vroeg om specifiek over verdachte Michael P. conclusies te trekken. Daarvoor ontbreekt essentiële informatie. Maar in zijn algemeenheid zijn er best antwoorden te geven op prangende vragen over daders die op het oog niet sporen. Dit is hoe het systeem in theorie werkt.

Hoe kan het dat een veroordeelde vrij rondloopt?

Alle daders komen vroeg of laat vrij. Alleen levenslang gestraften zitten voor het leven vast en zelfs dat gaat veranderen. Daders met langere onvoorwaardelijke celstraffen zijn tegenwoordig niet automatisch 'vrij'. Na 2/3 deel van de straf komen ze voorwaardelijk vrij (als het Openbaar Ministerie tenminste geen bezwaar indient bij de rechtbank). Als ze vrij komen, verlaten ze de gevangenis en (indien nodig) krijgen ze voorwaarden mee, zoals bv. begeleiding en behandeling. Als een dader tijdens of na zijn detentieperiode bijvoorbeeld terechtkomt in een gesloten forensisch psychiatrische kliniek voor een behandeling, krijgt hij te maken met het verlofsysteem. Dat systeem is bedacht om mensen te laten wennen aan een terugkeer naar de samenleving en zo gevaar te voorkomen.

Waarom moet je mensen laten wennen aan de samenleving?

Veroordeelden met psychische problemen kun je in een kliniek of gevangenis op papier testen op het gevaar van recidive (herhaling gevaarlijk gedrag), maar dat is slechts theorie. In de praktijk moeten deskundigen daadwerkelijk kunnen bekijken hoe iemand zich gedraagt in de maatschappij en of er nog gevaar is. Daartoe dient het begeleid verlof en het onbegeleid verlof. Eerst met een begeleider op stap dus. Als dat goed gaat en de dader rustig is en zich weet te handhaven, komt pas het onbegeleid verlof. Dan moet een veroordeelde zichzelf bewijzen.  

Kan een verdachte geen tbs krijgen als hij niet meewerkt?

De stelling dat een rechter geen tbs op kan leggen omdat een verdachte niet mee wil werken aan onderzoek, klopt niet. Als de rechter besluit dat verdachten voor onderzoek naar het Pieter Baan Centrum (PBC) in Utrecht moeten, dan gaan ze. Of ze nu willen of niet. Op basis van het rapport van het PBC en de mening van deskundigen kan een rechter vervolgens ook 'zelfstandig' een tbs opleggen. Toenmalig staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie) stelde in 2012 vast dat het aantal rapportages over weigerachtige verdachten was gestegen van 22 naar 36 procent. 

Hoe werkt dat dan?

Weigerachtige verdachten die naar het PBC worden gestuurd, wonen zeven weken op een afdeling met andere verdachten. Ook al zwijgen ze hardnekkig en gaan ze in een hoekje staan, hun gedrag en interactie met mede-observanten wordt vastgelegd in dagrapporten. Daarnaast probeert het PBC onderzoek te doen onder familieleden. Hoe zit iemand in elkaar? Wat heeft hij gedaan in zijn leven? Zo kan een bepaald beeld ontstaan van een verdachte. Op basis van dat beeld, het strafdossier in de zaak en de mening van deskundigen kan een rechter vervolgens in theorie zelfstandig tbs opleggen.

Zijn daar concrete voorbeelden van?

Robert M., hoofdverdachte in de bekende en beruchte Amsterdamse zedenzaak, wilde niet meewerken. Over hem is toch een advies opgesteld: tbs met dwangverpleging. Hij werd uiteindelijk veroordeeld tot een gevangenisstraf van 18 jaar en 11 maanden. Plus tbs.

Hoe vaak krijgen weigerachtige verdachten toch tbs?

Dat is lastig om te zeggen. Volgens tbs-specialist Niek Heidanus krijgen veel verdachten ondanks de weigering om mee te werken toch tbs. Maar in die gevallen ligt er altijd wel oude rapportage. Dat zijn rapporten die eerder opgemaakt zijn over de geestvermogens van de verdachte in strafzaken. De rechtbank kan en mag die gebruiken om alsnog tbs op te leggen. Volgens advocaat Heidanus maken verdachten die zwijgen en geen 'oude dossiers' hebben de meeste kans om tbs te ontlopen. 

Waarom legt een rechter in andere zaken dan toch geen tbs op?

De grondregel is dat een rechter een tbs op kan leggen als forensisch deskundigen dat adviseren. Zo hou je rekening met de deskundigheid van de specialisten. De wet staat echter toe dat de rechter daarvan afwijkt als bij hem of haar de overtuiging bestaat dat er toch sprake is van een stoornis. In dat geval kan de rechter echter niet direct terugvallen op de mening van een deskundige.  Als de rechters (in zware strafzaken zijn het er drie die beslissen) geen stoornis kunnen vaststellen (die ook nog eens van invloed moet zijn geweest op het misdrijf), moeten zij er dus van uit gaan dat iemand volledig verantwoordelijk was voor het misdrijf en dus volgt wettelijk gezien een celstraf. 

Waarom mag een verdachte eigenlijk weigeren mee te werken?

Iedere Nederlander mag weigeren mee te werken aan een strafrechtelijk onderzoek. Idee is namelijk dat een verdachte niet gevraagd kan worden om mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Dat wil dus ook zeggen: niet meewerken aan een gedragsdeskundig onderzoek. Feitelijk is het een bescherming van de rechten van burgers. Een bescherming die niet vervalt bij een verdenking van een misdrijf. 

Wat zijn de redenen eigenlijk om te weigeren?

Er zijn verschillende redenen voor verdachten om onderzoek te weigeren. Soms omdat ze daadwerkelijk last hebben van een stoornis en simpel niet in staat zijn om er goed over na te denken. Er zijn ook verdachten die zich het voorval niet kunnen herinneren, zij willen niets te maken hebben met iets waar zij volgens zichzelf niet schuldig aan zijn. En dan heb je nog de groep die, meestal na overleg met een advocaat, bewust probeert een tbs te ontlopen door te zwijgen. 

Wat zijn de uiteindelijke gevolgen van weigeren voor een verdachte?

Dat kan enorm verschillen. Een veroordeling tot tbs kan in de praktijk betekenen dat een veroordeelde korter 'binnen' zit dan bij een forse celstraf. Tbs is niet oneindig en het is geen straf. Sterker nog: de maatregel is bedoeld om een veroordeelde weer relatief snel te laten resocialiseren, met behulp van verloven. De gemiddelde tbs-duur is grofweg rond de acht jaar, maar het kan ook korter en de verloven beginnen al eerder. Tbs'ers zitten zeker niet voortdurend binnen. Er zijn in Nederland ongeveer 50.000 verlofbewegingen per jaar op ongeveer 1300 tbs'ers.