Volledig scherm
Piet (links) en Jan Meuwsen. © foto archief Jo Schepers

Spionage? Jan en Piet hadden gewoon pech

GROESSEN - Waren Jan en Piet Meuwsen uit Groessen op 19 september 1944 op het verkeerde moment op de verkeerde plek of hebben ze een fatale vergissing gemaakt?

De executie op 19 september 1944 van de toen 17-jarige Piet en de zes jaar oudere Jan Meuwsen door de Duitsers liet Jo Schepers niet los. De 72-jarige Duivenaar moest en zou erachter komen wat zijn ooms is overkomen en besloot onderzoek te doen na een 'prikkelende' opmerking van de Duivense historicus Wim van Heugten. Die zei vorig jaar dat Jan en Piet zijn doodgeschoten omdat ze in spergebied zouden hebben gesnuffeld.

Schepers denkt nu, na vele gesprekken met ooggetuigen en het bestuderen van correspondentie en kaarten, te weten wat Jan en Piet is overkomen. Het antwoord komt mooi op tijd, want op 4 mei onthult de gemeente Duiven vlak bij de executieplek een kunstwerk ter nagedachtenis aan de gebroeders. ,,Het familiedrama raakte me'', vertelt Schepers. ,,Mijn moeder was de oudste zus van Jan en Piet. Bij ons thuis werd er niet veel meer over gezegd dan 'de jongens zijn doodgeschoten door Duitsers'. Opa wilde er niet te veel over kwijt en oma begon snel te huilen. De uitspraak van Wim van Heugten triggerde me. Na research kom ik met een andere versie. Jan en Piet zijn niet dom geweest; ze hebben pech gehad.''

Interviews

Schepers komt tot zijn conclusie na interviews met enkele hoogbejaarde Groessense ooggetuigen. ,,Zo sprak ik met Arnold Bosman, de vroegere makelaar, en met Theet Dominicus, die de jongens afgevoerd zag worden. Waar Theet de juiste keuze maakte - hij vluchtte het huis van Max Wolters in -, daar hebben mijn ooms zich in het gebied verscholen. Ze zijn opgemerkt door Waffen-SS'ers en door hen meegenomen, verhoord en uiteindelijk doodgeschoten.'' 

Verboden zone

Oude kaarten bestudeerde Schepers ook, want hij wilde weten of de bewuste plek inderdaad verboden oorlogsterrein was. ,,Uit die documenten blijkt niet dat het spergebied was. Bovendien: mijn ooms molken in de buurt waar het vliegtuig gecrasht was nog elke dag de koeien. Hoe kun je dan van een verboden zone spreken? Spergebied is waar mensen weg moeten. Loo is 27 september 1944 geëvacueerd, Duiven op 17 november en Groessen op 18 en 19 november. Maar Jan en Piet zijn al op 19 september doodgeschoten...

,,In stukken van de Groessense parochie staat dat ze zijn geëxecuteerd op verdenking van spionage, omdat ze zich bij dat vliegtuig hebben opgehouden. Theet Dominicus ontkrachtte dat: 'Daar is niets van waar. Ik heb het met eigen ogen gezien; de jongens hebben niks verkeerds gedaan. Nazaten van de familie Vreman die bij de executieplaats woonden, vertelden me dat Jan en Piet hardhandig zijn verhoord.''

De broers zijn doodgeschoten in de Pannerdense Waard. ,,Vlak bij boerderij De Raaijhof. Jan en Piet zijn om half zes opgepakt, rond melktijd, en tegen half negen geëxecuteerd.''

Traumatisch

De executie en de periode erna moeten traumatisch zijn geweest voor het grote gezin, stelt Schepers. ,,Bij de uitvaartdienst waren de lijken nog niet vrijgegeven. Heel Groessen was in rep en roer: 'Wat is er toch gebeurd'? Het verhaal van Jan en Piet is nog vrij onbekend. Een Amsterdamse journalist die het laatste oorlogsjaar in Groessen zat, schreef in zijn boek Ons laatste half jaar oorlog dat hij het onbegrijpelijk vond dat dit drama nooit goed is onderzocht.''

Van Heugten zegt de kwestie 'lastig' te vinden. ,,De Duitsers zullen reden hebben gehad om dit te doen. Duiven was groen, veilig gebied, maar Groessen oranje en rood, op z'n minst gevaarlijk.''

Gedenkteken

Schepers krijgt bijval van de Duivense wethouder Sjef van Groningen, die heeft geijverd voor het gedenkteken, een houten kunstwerk met een stuk vliegtuigmotor waarbij een plaatje geplaatst wordt waarop de namen van Jan en Piet staan. ,,Het plaatje legt ook uit wat de jongens is overkomen'', zegt Van Groningen. ,,Het wordt een sober monument. We hopen dat leerlingen uit de groepen 7 en 8 van de Groessense Joannesschool er jaarlijks naartoe gaan. Dit is belangrijke oral history.''

Dat Jo Schepers hét verhaal over zijn vermoorde ooms moest vertellen, is ondanks alle droefenis ook mooie symboliek. ,,Ik ben op 17 augustus 1944 geboren, een maand voor operatie Market Garden. Dat is mooi, maar ik ben vooral blij dat er een bordje bij het monument komt waaruit kan worden opgemaakt dat de jongens niets te verwijten valt.''

Liemers