In datacenters worden enorme hoeveelheden informatie over ons doen en laten opgeslagen.
Volledig scherm
In datacenters worden enorme hoeveelheden informatie over ons doen en laten opgeslagen. © ANP

Big Tech rekent op gemakzucht

OpinieVia onze telefoon, tv, thermostaat en auto geven wij meer informatie over onszelf prijs dan ons lief is, aldus Wijnand IJsselsteijn en Carlo van de Weijer van de TU Eindhoven.

Een paar jaar terug merkte iemand in de gebruiksvoorwaarden van een Samsung Smart-tv een interessante regel op, die voor nogal wat ophef zorgde: 'Please be aware that if your spoken words include personal or other sensitive information, that information will be among the data captured and transmitted to a third party through your use of voice recognition'. Kort vertaald: Alles wat je zegt in de buurt van je tv wordt opgenomen en mogelijk doorverkocht aan anderen.

Het had net zo goed een ander merk of ding kunnen betreffen. Het aantal apparaten dat ons bespiedt, groeit met de dag. Steeds met uitgebreide privacy-voorwaarden die ook net zo vaak door ons worden belogen: 'Ja, ik heb de voorwaarden gelezen', 'OK'.

We delen zowel actief als passief constant data met een, voor ons, onbekende andere kant. We zijn onafscheidelijk van onze mobiele telefoons, die overal met ons meereizen, en waarmee we een breed scala aan persoonlijke informatie delen - onze locaties, sociale interacties en netwerken, persoonlijke foto's en video's, gezondheid en fitnessdata, en onze meest persoonlijke voorkeuren en gewoontes in aankoopgedrag, voeding, entertainment, seksualiteit, en veel meer. Al deze informatie wordt verzameld, overal en continu, en gedeeld met een, letterlijk, ongekend aantal partijen - veelal met een commercieel belang om het individu aan te sporen nog meer informatie te delen.

Naast onze telefoon zijn het ook onze auto's, thermostaten en broodroosters die data delen. En de achterliggende grote internetservers slaan alles op wat ze willen weten. Ze weten dat u dit leest, waar uw minnaar of minnares woont. Ze kennen uw smaken en gênante fantasieën beter dan u lief is, en zelfs dan u ze zelf kent. En belangrijker en voor velen onvermoeder: ze kunnen u laten beslissen zoals zij willen.

Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman toonde aan dat het mensbeeld van de rationele beslisser, de homo economicus, onjuist is. We nemen veel beslissingen op de automatische piloot, zonder uitgebreide denkprocessen. We beslissen in een oogwenk, op basis van een beperkt aantal omgevingssignalen en een beperkt aantal vuistregels. Deze manier van denken is snel, niet onbelangrijk gegeven ons evolutionaire do-or-die-verleden, maar ook gevoelig voor systematische denkfouten. Zo herinneren wij ons informatie selectief, kunnen wij kansen en risico's slecht inschatten en focussen we sterk op korte-termijn effecten, terwijl lange-termijn-effecten worden genegeerd of onderschat.

Deze snelle en gemakzuchtige manier van denken is een deel van de verleiding waarop gedragsbeïnvloeding kapitaliseert. Als we niet willen dat onze geest een willoos verlengstuk wordt van de technologie waarmee we zo intiem verkeren, is een kritisch reflectieve houding ten aanzien van gedragsbeïnvloeding door mobiele apps, social media, en de data-hongerige internet-of-things apparaatjes onontbeerlijk.

Het is aan de overheid om een constructief-kritisch maatschappelijk (tegen)geluid te organiseren. Hierbij moet fors geïnvesteerd worden in digitale geletterdheid van burgers, met aandacht voor de nieuwste technologische ontwikkelingen en hoe deze de fundamentele ethische waarden binnen onze maatschappij raken. De versterking van technologisch burgerschap kan vele vormen aannemen, bijvoorbeeld debatten, cursussen, living lab-demonstraties, kritische culturele projecten of speculatieve designs. Een digitaal verantwoordelijke overheid is gebaat bij mondige, digitaal vaardige en kritische burgers, een levendig democratisch debat met brede maatschappelijke participatie, een solide wetenschappelijke basis, onafhankelijke en transparante wettelijke controle en voortdurende ethische toetsing.

Als we tv-kijken, kijkt de tv terug. Vroeger mocht je voor deze gedachtegang op bezoek bij de psychiater. Tegenwoordig hebben we tijdens Heel Holland Bakt geen enkel idee waar de tv in de achtergrond over nadenkt en communiceert. Maar één ding is zeker: het gaat over ons.

Tegenlicht Meet Up

Geïnspireerd op de VPRO Tegenlicht documentaire De grote dataroof is er woensdag 19 februari een Tegenlicht Meet Up 040 in de Bibliotheek Eindhoven, Emmasingel 22. Aanvang 19.00 uur.

Tafelgasten zijn Gerard Kuijs, oprichter van Data Valley, en Merien ten Houten, oprichter van zoekmachine Ilse.nl en van Amber. De avond wordt gemodereerd door Michiel Bosgra en er is volop ruimte voor debat. Bijwonen van de Tegenlicht Meet Up is gratis. Vooraf aanmelden is nodig via tegenlicht040.nl.