Volledig scherm
© Thinkstock

Verwoestende schimmel bedreigt de banaan: vijf vragen aan een bananenexpert

De banaan heeft het zwaar te verduren. Bananenbomen in Zuid-Amerika worden massaal bedreigd door een hardnekkige schimmelziekte. Maatregelen om de schimmel te bestrijden die het populaire ras Cavendish teistert, blijken niet effectief. Ondanks pogingen de schimmel tegen te houden, is hij nu ook in Colombia aangetroffen. Dat meldt het Colomiaanse instituut voor landbouw en visserij, die een nationale noodtoestand afkondigde. Gert Kema is bananenexpert en als buitengewoon hoogleraar Tropische fytopathologie verbonden aan de Wageningen Universiteit. Hij beantwoordt vijf vragen over de nieuwste bananencrisis. 

Wat is er precies aan de hand in de bananenteelt?

,,Bananenbomen worden bedreigd door een schimmel die de bodem aantast waarop de bomen groeien. Die schimmel, Fusarium genaamd, veroorzaakt de zogenaamde Panamaziekte, een infectieziekte die ervoor zorg dat de bananenboom uiteindelijk geen vruchten meer draagt. De ziekte sloeg in de jaren 50 van de vorige eeuw ook al hard toe in de bananenteelt. De toen meest gegeten banaan, de Gros Michel, bezweek onder de ziekte. Daarna werd de Cavendish ontwikkeld, nu is dat wereldwijd de meest gegeten soort. De Cavendish was aanvankelijk resistent tegen de schimmel, maar toen begon de schimmel te veranderen. Inmiddels is ook dit ras niet meer veilig.’’

Waarom lukt het niet om de schimmel te bestrijden?

,,Bestrijding van de Fusarium is lastig omdat het een bodemschimmel is. Je zou heel zware middelen nodig hebben, die over het algemeen verboden zijn. Een goed voorbeeld van bestrijding vind je wel in Australië. De overheid heeft quarantainemaatregelen getroffen, zodat de schimmel zich niet kan verspreiden. Besmette bodem wordt in Australië in brand gestoken. Maar met die maatregel tref je ook boeren. In landen zoals India en de Filipijnen, waar de banaan ook wordt geteeld, zouden die boeren door een quarantainesysteem meteen failliet zijn. De regering zou dan een compensatie moeten regelen voor getroffen boeren, maar daar hebben die landen de financiële middelen niet voor.

Ook de detectie van de schimmel vormt een probleem. Heel veel boeren hebben er moeite mee de ziekte te herkennen. Dat bewijst de noodtoestand in Colombia wel: de schimmel heeft daar vrij spel gehad omdat bananentelers jarenlang onbewust op besmette bodem hebben geteeld. De schimmel heeft zich daarom als een olievlek verspreid.’’

Is er geen ‘back up-banaan’. Een ras dat de Cavendish kan vervangen als die wordt uitgeroeid?

,,Nee, die is er niet. Alle moderne bananen zijn klonen van elkaar. Bijna 50 procent van alle rassen is Cavendish, dus is dat veruit de meest gegeten banaan in de wereld. De grootste telers in bijvoorbeeld China, India en Colombia produceren allemaal de Cavendish. Het nadeel van die monocultuur is dat je een schimmel alleen kan bestrijden door een diversiteit aan rassen. Nieuwe rassen ontwikkel je door veredeling: het creëren van nieuwe bananenrassen. De bananensector heeft een tamelijk passieve houding jegens veredeling. Veel grote spelers investeren nog niet voldoende in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe rassen.’’

Quote

De gemiddelde consument weet niet dat alle commerciële bananen hetzelfde zijn

De oplossing is dus zorgen voor meer diversiteit van rassen. Waarom gebeurt dat dan niet?

,,Enerzijds omdat de Cavendish eigenlijk een heel robuust en daarom goed ras is. Er zijn nu al duizenden verschillende soorten banen die wereldwijd worden verbouwd, maar er zijn er maar een paar met de eigenschappen die nodig zijn ze op grote schaal te kunnen verbouwen en ze aan zoveel mogelijk landen te verkopen.  Het kost heel veel tijd en geld om voldoende nieuwe rassen te ontwikkelen die de Cavendish kunnen evenaren.

Het feit dat er maar één soort is die wij op grote schaal eten, heeft ook met onze onwetendheid te maken. De gemiddelde consument weet niet dat alle commerciële bananen hetzelfde zijn, of er nou een Chiquita of Fyffes sticker op zit, ze zijn allemaal Cavendish. Telers worden daar passief van. Die denken: waarom zou ik een ander ras ontwikkelen als consumenten het verschil toch niet weten.’’

Betekent de schimmel het einde van de banaan?

,,Nee, je hoeft niet meteen naar de supermarkt te rennen voor de laatste bananen. Voorlopig blijven ze nog wel komen. Maar we moeten het probleem ook niet onderschatten: de druk op de markt is enorm. Bedrijven en overheden moeten nu echt investeren in de ontwikkeling van nieuwe rassen. Dat gaat niet over één nacht ijs: het kan zes jaar duren voordat veredeling iets oplevert. Dat kan alleen als telers en overheden massaal hun krachten bundelen. 

In Nederland doen we dat sinds een aantal jaar. Het ontwikkelen van nieuwe soorten kan hier uitstekend, omdat de Nederlandse veredelaars heel goed en geavanceerd zijn. Neem bijvoorbeeld onze tomaten. Die behoren tot de allerbeste tomaten van de wereld. Met de kennis en kundigheid van Nederlandse veredelaars hopen we de komende jaren meerdere nieuwe rassen te ontwikkelen. Inmiddels krijgen we steun van Chiquita. Zij zien eindelijk ook de ernst van de situatie in en investeren in de ontwikkeling van nieuwe rassen. We hopen dat zij een voorbeeld vormen voor andere grote bedrijven in de sector. Het doel bij de veredeling is: continu nieuwe soorten blijven ontwikkelen, waarvan er een aantal hopelijk even sterk en smaakvol zijn als de Cavendish.’’