Opvallend veel parkinsonpatiënten in de Betuwe? Experts: ‘Bizar wat we onszelf aandoen’

Ook mensen die wonen in de omgeving van boerenbedrijven hebben een verhoogde kans. Bloem: ,,Uit een onderzoek in de bollenstreek bleek dat er vaker parkinson voorkomt, ook bij omwonenden. Zeker bij mensen die binnen een straal van 100 meter van zo’n bollenveld wonen.”

Er waren straten waar de bewoners zo ongeveer huis-aan-huis parkinson bleken te hebben

Teus van Laar,neuroloog

,,Toen ik nog in Leiden werkte, twintig jaar geleden, hoorden we het al in de spreekkamer”, zegt prof. dr. Teus van Laar, neuroloog bij UMCG in Groningen. ,,Er waren straten waarbij de bewoners zo ongeveer huis-aan-huis parkinson bleken te hebben. Dus net zo’n verhaal als wat jullie in de Betuwe hebben gevonden.”

Bij intensieve landbouw in de kop van Noord-Holland zien we hetzelfde, zegt Van Laar. ,,Met dorpen waar het ook de bewoners opvalt dat veel mensen parkinson hebben. Zo van: de buurman heeft het en de buurman van die ook.”

Drenthe-nieren

En in zijn eigen regio Drenthe-Groningen: ,,Om dit soort horrorverhalen te illustreren: in het noorden van Drenthe heeft de actiegroep Meten=Weten monsters genomen uit (moes)tuinen, natuurgebieden en akkerranden. Daarin vond ze meer dan honderd verschillende restanten van bestrijdingsmiddelen. Dus ook op percelen waar mensen uit de Randstad hun pensioen gaan vieren: ‘Drenthe-nieren’.”

Bloem noemt de door De Gelderlander gevonden aantallen in de Betuwe ‘fascinerend’. ,,Dit soort verhalen, die motiveren mij weer extra om met mijn onderzoek door te gaan.”

Is het krijgen van parkinson terug te voeren op pesticidengebruik?
Alles wijst erop dat pesticiden een belangrijke rol, misschien wel de belangrijkste rol, spelen bij het triggeren van parkinson. Alleen, zo direct valt dat nog niet aan te tonen, zeggen Bloem en Van Laar.

Bloem: ,,We kunnen op groepsniveau zeggen dat mensen die intensief met pesticiden in aanraking komen een hoger risico lopen, maar op individueel niveau is dat nog niet bewezen. Omdat er nog andere factoren een rol spelen. Zo is luchtverontreiniging ook een risicofactor, net als diabetes.”

,,Voetballers en boksers hebben meer kans, omdat ze vaak klappen tegen hun hoofd krijgen. En er is een genetische component, al is die op zichzelf waarschijnlijk onvoldoende reden om parkinson te krijgen. Want de diverse genetische afwijkingen gelinkt aan een vergoot risico op parkinson zijn al duizenden jaren oud, dus kunnen niet de groei van de ziekte in met name de laatste twintig jaar verklaren.”

De westerse leefstijl lijkt dus de boosdoener, bevestigt Van Laar. ,,Als je kijkt naar de wereldkaart, dan zie je dat parkinson groeit waar een westerse leefstijl heerst: inclusief de industrialisatie, inclusief de intensieve landbouw, inclusief de luchtverontreiniging en leefstijlfactoren als overgewicht en alcoholgebruik.”

Toch vinden beiden dat er genoeg bewijs is om bestrijdingsmiddelen als een van de belangrijkste gevaren aan te merken.

Natuurlijk zie ik veel op X: wat weet die Bloem nou van landbouw?

Bas Bloem, neuroloog

Van Laar: ,,Als je ratten en muizen blootstelt aan bepaalde types pesticiden, bijvoorbeeld wat oudere pesticiden zoals Rotenone of Paraquat, dan kun je in die dieren volledig hetzelfde beeld van parkinson-kenmerken zien als bij mensen is waargenomen. In het brein ontstaan eiwitstapelingen die precies hetzelfde zijn, identiek aan wat je bij mensen vindt. Dus het is niet een toevallige rekentruc of wat dan ook.”

Bloem: ,,Wetenschappers in heel de wereld zijn het hier wel erg over eens met elkaar. Natuurlijk zie ik veel op Twitter (nu X, FW): wat weet die Bloem nou van landbouw? Boeren die zeggen: ik moet toch ook mijn boterham verdienen? Ik snap het: het is ook geen aanklacht tegen hen. Met de kennis die destijds beschikbaar was, heeft niemand wat verkeerd gedaan. Maar met wat we nu weten, moeten we stappen zetten.”

Verhaal gaat verder onder foto

Volgens Van Laar klinkt die optelsom logisch. ,,Je boerenverstand zegt ook: als je meerdere klappen krijgt, dan zou uiteindelijk het resultaat wel slechter kunnen zijn.”

Of zoals Van Laar zegt: ,,Als je weet dat te hard rijden leidt tot meer ongelukken, moet je er misschien toch al voor zorgen dat iedereen een beetje zachter gaat rijden. Dat helpt echt.”

Maar ook kanker, zegt Bloem. ,,Als je pech hebt, ben je al dood aan iets anders voordat je de tijd hebt gehad om parkinson te krijgen.”

Reageren? Stuur een mail naar onderzoek@gelderlander.nl. Wij gaan zeer vertrouwelijk om met uw gegevens en informatie.

Zijn pesticiden nu nog wel zo schadelijk, of geldt dat vooral voor oudere, inmiddels verboden pesticiden?
Dat weten we niet, zegt Bloem en precies dát is zorgelijk. ,,We weten niet of de huidige middelen veilig zijn, omdat het simpelweg niet goed is onderzocht.” Van Laar: ,,Veel nieuwe middelen lijken op oudere middelen en we hebben dus geen reden om aan te nemen dat ze onschadelijk zijn.”

Volgens Bloem gaat het waarschijnlijk ook niet om blootstelling aan één middel, maar is de ‘cocktail’ het probleem. ,,Uit een recente studie in de Verenigde Staten blijkt dat dat cocktails van verschillende pesticiden een sterk verhoogd risico op parkinson geven. In die cocktails zaten allerlei middelen die eerder niet verdacht waren, met ook heel verschillende werkingsmechanismen.”

Duidelijk is wel dat middelen als glyfosaat (een onkruidverdelger, ook bekend als Roundup), waarover op dit moment in Europa veel discussie is, sowieso in de ban moeten, zegt Bloem. ,,Er zijn rondom glyfosaat zeven studies die een link leggen naar parkinson. Terwijl er geen enkele studie is die op een deugdelijke manier de veiligheid heeft aangetoond. Vanuit het perspectief van de volksgezondheid en het voorzorgsbeginsel, moet je gewoon zeggen, stoppen met die boel. Het is bizar wat we onszelf aandoen.”

Steeds kleine beetjes, het gaat uiteindelijk ook optellen

Bas Bloem

In de Betuwe staan veel kassen. Is daar het risico op blootstelling aan pesticiden groter dan op een akker?
Zeker vroeger was het risico in kassen vermoedelijk het grootst, toen boeren en tuinders nog zonder enige vorm van bescherming spoten, zegt Van Laar.

,,Dat is wel de gedachte, ja, als je in een geconcentreerde ruimte spuit waar bestrijdingsmiddelen ook nog eens slecht weg kunnen. Maar het is niet bewezen: het is anekdotisch, historisch. Wat er moet gebeuren, en waar veel wetenschappers nu ook mee bezig zijn, is hier nu en voor de toekomst meer grip op krijgen: hoe zit het met de effecten, de mate van blootstelling, welke middelen en in welke samenstelling.”

Bloem: ,,Het zijn niet alleen de boeren. Ik heb ook echt te doen met de omwonenden. Want ook die hebben een verhoogd risico, maar bijna geen methode om zich te beschermen. Dat is echt een probleem. En wanneer ben je omwonend? Want als een boer glyfosaat spuit, zit het een dag later 40 kilometer verderop. Natuurlijk geldt: hoe verder weg, hoe lager de concentratie. Maar steeds kleine beetjes, gaat uiteindelijk ook optellen.”

Demissionair landbouwminister Piet Adema heeft onlangs (door de discussie over het gebruik van glyfosaat in de Europese Unie) besloten dat er een beter toetsingskader moet komen voor het toelaten van pesticiden. Zowel in wetenschappelijke instellingen als bij het RIVM worden onderzoeken gestart naar het effect van pesticiden op zogenoemde neurodegeneratieve ziekten zoals parkinson, ALS en dementie.

Moet parkinson hier ook als beroepsziekte worden aangemerkt, net als in Frankrijk?
Bloem en Van Laar twijfelen. Bloem: ,,Ik vind dat Frankrijk daar een dapper besluit in heeft genomen. Maar om dat hard te kunnen aantonen bij een individu, dat is best wel lastig. Ik weet ook niet wat het precies oplost. Behalve dat je boeren misschien betere vergoedingen kunt geven als ze die ziekte hebben. Het zou wel voor de bewustwording een heel stuk helpen, denk ik.”

Wij merken dat parkinsonpatiënten het lastig vinden hun ziekte in verband te brengen met pesticiden. Is dat schaamte?
Bloem: ,,Soms. Maar de meeste mensen die ik zie, kijken terug met spijt, zo van: ‘Had ik toen maar niet met die middelen gewerkt. Mijn taak is dan ook die mensen weer een beetje in perspectief te plaatsen. En te zeggen, het is bij u niet zeker dat het daardoor komt.”

,,Het is heel belangrijk dat mensen zichzelf of elkaar niks verwijten. Ze hebben pesticiden gebruikt met de kennis van toen. Het is al zo beroerd als je die ziekte krijgt. Als je dan ook nog denkt, ik heb het mezelf aangedaan, dan is dat helemaal akelig. Maar als boer nu zou je eigenlijk moeten zeggen, ik ga over op biologische middelen. Want die keuze kunnen zij natuurlijk nog wel maken.”

In het ziekenhuis Rivierenland in Tiel valt het neuroloog Tanja-Anne Hoogendoorn op dat ze, vergeleken met vroeger, ‘best wel veel’ mensen met parkinson en parkinsonisme ziet op haar spreekuur. Of die toename komt door blootstelling aan bestrijdingsmiddelen kan ze niet zeggen.

,,In deze regio wonen veel boeren en anders woon je al snel tussen de boomgaarden. Veel mensen komen hier dus in aanraking met bestrijdingsmiddelen. Maar om wetenschappelijk een duidelijk verband te kunnen leggen, is veel meer onderzoek nodig.”

Want er kunnen ook andere oorzaken zijn voor het groeiend aantal parkinsonpatiënten. Kenmerkend voor deze regio is volgens de neuroloog dat er relatief veel ouderen wonen. En mogelijk is er een genetische reden. ,,Die is bij ouderen nog niet goed onderzocht.”

Opmerkelijk is de enorme toename van het aantal mensen met parkinsonisme, ziektes met kenmerken van parkinson. In 2010 ging het nog om 90 patiënten, in 2021 om maar liefst 301. In geen andere regio was die groei zo groot, blijkt uit cijfers van ParkinsonNet, de organisatie die is opgetuigd door parkinsonexpert Bas Bloem.

Bloem heeft geen verklaring voor regionale verschillen. ,,Daar zijn we nu onderzoek naar aan het doen. We zien landelijk dat parkinson groeit en parkinsonisme nog harder. Dat laatste komt ook omdat we tegenwoordig parkinsonisme beter herkennen.” Volgens hem hebben boeren en tuinders die met bestrijdingsmiddelen werken een twee tot tweeënhalf keer zo grote kans om parkinson te krijgen.

Zij wijst op mogelijke andere verklaringen van het groeiend aantal patiënten in Tiel en omgeving. Zo herkennen huisartsen mensen met een mogelijke vorm van parkinson tegenwoordig veel sneller en sturen hen door naar de neuroloog in het ziekenhuis.

Hoogendoorn benadrukt dat ze de inzet van Bas Bloem prijzenswaardig vindt, want hij weet de ziekte goed voor het voetlicht te brengen. ,,We zijn blij dat hij dat doet. We willen zijn werk niet in twijfel trekken. Maar we vragen ons af of de timing van zijn uitspraken over pesticiden en parkinson wel zo handig is. Omdat er nog geen heel harde bewijzen zijn.”

Martha Huvenaars, verpleegkundig specialist parkinson in het Tielse ziekenhuis, knikt instemmend. Ze merkt dat hierdoor de onrust onder patiënten en hun naasten toeneemt. ,,Het is de laatste tijd veel in de media. Patiënten vragen zich af, ben ik ziek geworden omdat ik het zelf heb gebruikt? Naasten vragen zich af: loop ik een verhoogd risico omdat ik hier woon? Maar daar kunnen we dus nog geen goed antwoord op geven.”