NSB'ers en SS'ers bijeen op de Grote Markt in Nijmegen.
Volledig scherm
NSB'ers en SS'ers bijeen op de Grote Markt in Nijmegen. © Regionaal Archief Nijmegen

Nijmegen had bloedige april-staking in 1943, kantelpunt voor verzet

NIJMEGEN - Amsterdam had de februaristaking van 1941, in Nijmegen was er een bloedige april-staking in 1943. Dat onthult historicus Lennert Savenije in zijn boek 'Verzet en collaboratie in Nijmegen'. Gisteren promoveerde hij op een onderzoek naar het verzet en de collaboratie in Nijmegen  in de Tweede Wereldoorlog.

Precies 75 jaar geleden, eind april en begin mei 1943, groeide het Nijmeegse verzet tegen de Duitse bezetters plots fors. 

In de stad braken korte, maar felle en massale stakingen uit bij de Nyma, Hollandia, Smith, Dobbelman en Robinson, in de omgeving gingen steenfabrieken plat en legden ook vele boeren het werk neer.

De februari-stakingen van 1941 in Amsterdam zitten in ieders geheugen. Maar dat vanaf 30 april 1943 zo'n 200.000 mensen buiten de Randstad het werk neerlegden als protest tegen de bezetter, dat is minder bekend. Savenije schetst hoe die stakingen het lokale verzet een impuls gaven. Hij ziet het als ook een 'kantelpunt' in de oorlog en bezetting.

Krijgsgevangenen

Waar de meeste Nijmegenaren in de eerste oorlogsjaren verzet nog als iets ongewoons beschouwden, stonden vanaf begin 1943 steeds meer stadsbewoners op tegen de bezetter. Aanleiding was de bekendmaking dat alle 300.000 Nederlandse oud-soldaten als krijgsgevangenen moesten gaan werken in de Duitse oorlogsindustrie. Kerken keerden zich ertegen.

De universiteit weigerde tegelijk de verplichte loyaliteitsverklaringen voor te leggen aan de studenten. Artsen doken onder omdat ze zich niet loyaal wensten te verklaren aan de Duitsers. 

Executies

Historicus Lennert Savenije bij de gevel van het voormalige hotel en feestzaal De Bonte Os. Hier kwam het verzet in 1943 en 1944 vaak bijeen.
Volledig scherm
Historicus Lennert Savenije bij de gevel van het voormalige hotel en feestzaal De Bonte Os. Hier kwam het verzet in 1943 en 1944 vaak bijeen. © Paul Rapp

De bezetters reageerden bikkelhard. Zeven Nijmeegse verzetsdeelnemers werden in dat voorjaar van 1943 gefusilleerd. Van sommigen, zoals Toon Fredericks en gebroeders Wim en André Van de Veer die opgepakt werden met stakingsoproeppamfletten, is nooit een lichaam teruggevonden. 

In zijn studie noemt Savenije het 'wrang' dat de tewerkstelling van de oud-militairen wel tot stevige openbare protestacties leidde, maar de deportatie van honderden Nijmeegse joden in 1942 niet. Veel stadsbewoners vonden dit wel erg, maar de joden helpen durfden ze niet. Al noteert Savenije tegelijk dat enkele tientallen joden in de stad een onderduikadres vonden.

Niet helder

In 1942 was volgens Savenije ook nog niet helder voor het grote publiek wat met de joden gebeurde. Velen dachten aan een tewerkstelling in Duitsland. In 1942 werkte de Joodse Raad in Nijmegen ook nog mee aan het oppakken van de joden. In Nijmegen werd de deportatie razendsnel uitgevoerd vooral dankzij de zeer actieve politie waarin nogal wat NSB'ers zaten. Tegelijk opereerde binnen die politie ook een groep verzetsmensen. Een vijftal werd uiteindelijk door verraad opgepakt en op D-Day, 6 juni 1944, gefusilleerd.

De hoofdcommissaris van politie, de SS'er Anton van Dijk die de jodenjacht uitvoerde, was in juli 1943 door verzetsman Henk Romeijn op straat neergeschoten. Hij stierf korte tijd later. Romeijn werd opgepakt en gefusilleerd.

Lezing

Zaterdag is er een lezing van Savenije in de Stevenskerk vanaf 15:00 uur. Aanmelden via promotie@vantilt.nl . Die middag wordt ook het boek gepresenteerd. Vrijdagmiddag is Savenije ook te gast in het Nieuwscafé van De Gelderlander vanaf 17 uur in De Villa aan de Oranjesingel. 

De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.

In samenwerking met indebuurt Nijmegen

Nijmegen e.o.