Volledig scherm
Hoogwater bij Varik in 1995. © Foto Jan Bouwhuis

Hoeveel ruimte heeft de rivier nodig?

ACHTERGRONDVeilig wonen bij een rivier wil iedereen, maar dat kan gepaard gaan met grote ingrepen in het landschap. Lent legde zich uiteindelijk neer bij de aanleg van de Spiegelwaal en geniet van het resultaat. Voor bewoners in Varik en Heesselt spant het erom. Kan de aanleg van een hoogwatergeul boven hun Betuwse dorpen voorkomen worden?

Lees meer in ons dossier De Rivier.

Arie van Kekem woont in een ruim 100 jaar oud Betuws boerderijtje bij Varik. Zijn vrouw serveert aan de rand van de boomgaard zelfgemaakt appelsap. In het naastgelegen weiland blaat een schaap. Snelwegen en spoorlijnen zijn hier ver weg, alleen kronkelende landwegen leiden naar dit rustige hoekje van de Betuwe.

Hoe anders kan het er hier over een paar jaar uitzien: dan staat deze omgeving mogelijk permanent onder water of rest alleen vlak grasland dat onderloopt bij extreem hoge rivierstanden van de Waal die een paar kilometer verderop stroomt. Links en rechts zie je dan dijken van zo'n acht meter hoog.

Na de bijna-watersnoodrampen in 1993 en 1995 zijn allerlei plannen bedacht en uitgevoerd om rivierwater sneller en veiliger richting de zee te krijgen. Meer ruimte voor de rivier, dat betekent in ons dichtbevolkte Nederland al snel minder ruimte voor de mens. En dat wringt soms.

(Lees verder onder foto)

Volledig scherm
Hoogwater bij het veer in Maasbommel in de jaren 1990. © Jan Rikken

Nevengeul

Drie jaar geleden kwam Van Kekem (66) voor het eerst ter ore dat de provincie Gelderland over zijn land een nevengeul wil aanleggen, een extra route voor water boven Varik en Heesselt, die de lus die de Waal hier maakt afsnijdt. De geul is niet bedoeld voor doorgaand scheepvaartverkeer, maar om als dat nodig is de waterafvoer te vergroten, zodat het peil in de rivier lager wordt. Van Kekem werd woedend, niet alleen omdat zijn geliefde woonplek dreigde te verdwijnen. ,,Het ging mij ook om de argumentatie. Die klopt niet.’’

Quote

Ik ben ook voor watervei­lig­heid, maar het verhaal moet wel kloppen

Met het extreem hoge water in 1995 dreigde de dijk hier op twee plekken te bezwijken. Het ging net goed. Voor de aanleg van de geul wordt gerekend met een hoeveelheid water die anderhalf keer meer is dan destijds. ,,Waarom? Zover komt het nooit, want dan zijn de dijken in Duitsland allang overgelopen. Ik ben ook voor waterveiligheid, maar het verhaal moet wel kloppen.’’

Van Kekem is secretaris van Waalzinnig, waarin tegenstanders van de geul zich hebben verenigd. Onderzoekers van de Wageningen Universiteit, ingeschakeld door Waalzinnig, concludeerden dat het proces rondom de aanleg van de geul niet transparant was. Op aandringen van de Tweede Kamer wordt nadrukkelijker gekeken naar alternatieven. Die zijn er nu. Uit achttien ideeën zijn drie alternatieven overgebleven, met elk twee varianten. Eén alternatief voorziet in een nevengeul. De tweede gaat uit van het extra verhogen van de dijken; bij de derde wordt meer ruimte gevonden in de uiterwaarden, door de aanleg van geulen of het verwijderen van obstakels.

Protest

Ondertussen is het protest toegenomen in de buurt. Want eerst leek de geul te kunnen voorkomen dat de rivierdijk waar de twee dorpen tegenaan liggen, flink moeten worden opgehoogd. ,,Maar nu blijkt dat dijkverzwaring hoe dan ook nodig is, in alledrie de plannen", zegt Ernest Cartigny (59), net als zijn vrouw Joke (56) ook bestuurslid van Waalzinnig. Ook hun huis aan de Achterstraat moet mogelijk verdwijnen bij de aanleg van een geul. In totaal gaat het om circa 30 woningen en tussen de tien en vijftien bedrijven.

40 kilometer stroomopwaarts komen veel mensen wandelend, joggend of fietsend voorbij over de strak ingerichte boulevard Lentse Warande. Sierlijke bruggen leiden naar het eiland Veur-Lent dat door de nevengeul is ontstaan. Nijmegen en Lent hebben er een prachtig recreatiegebied bij gekregen.

Spiegelwaal

De ontwikkelingen in Varik en Heesselt komen de inwoners van Lent bekend voor. Discussies over de hoeveelheid water die de Waal zou moeten kunnen verstouwen, het bedenken van alternatieven; ook Lentenaren hebben zich er druk om gemaakt. Het heeft de Spiegelwaal, zoals de geul in Lent is gedoopt, niet kunnen tegenhouden, maar door inspraak is het een veel aantrekkelijker gebied geworden dan eerst gepland.

Volledig scherm
Intussen is er een nevengeul bij Nijmegen.

Toen Rijkswaterstaat in 2000 kwam vertellen over de plannen voor de nevengeul was het zaaltje in Lent te klein. Letterlijk, op het laatste moment moest worden uitgeweken naar een sportzaal. En het 'nee' was daar ook niet van de lucht. Maar toen onder meer een paar jaar later een alternatief in de Tweede Kamer sneuvelde, ging de knop om. De vraag was niet langer of er iets moest gebeuren, maar hoe, zegt Wim Kuipers van de vereniging Gedupeerden Waaldijkverlegging die namens de bewoners het gesprek voerde met betrokken partijen als de gemeente Nijmegen, de aannemer en Rijkswaterstaat. ,,Die gesprekken verliepen prettig. Er werd goed naar ons geluisterd. Onze inzet was: zorgen dat we er zo goed mogelijk uitkomen.’’

Die strategie is goed gelukt. Een rondje langs gedupeerden leert dat anno 2017 bijna iedereen tevreden terugkijkt op de gedwongen verhuizing. De bewoners van de ongeveer 40 woningen die moesten wijken voor het water zijn er niet slechter van geworden. Financieel niet - met iedereen is een goede regeling getroffen - maar de meesten ervaren hun nieuwe woonplek ook niet als een verslechtering. Maar het was wel een pittig traject voor sommigen.

Goed vanaf gekomen

Neem Frank (58) en Monique (55) Pluym van het gelijknamige garagebedrijf. Hun degelijke bedrijfswoning hebben ze verruild voor een opvallende nieuwbouwwoning op palen direct achter de dijk. Vanaf het grote balkon op de derde verdieping hebben ze een fantastisch uitzicht over de Waal en op Nijmegen aan de overkant. Ze hebben verderop een gloednieuw garagebedrijf kunnen neerzetten.

,,We waren te jong om al te stoppen. We hebben bovendien ook tien personeelsleden’’, vertelt Monique Pluym aan de eettafel in de hal van het garagebedrijf. Aan de muur hangt een schilderij van hun vorige onderneming, een grote schuur achter hun toenmalige woning. ,,We zijn er heel goed uit gekomen, dat is duidelijk’’, zegt Frank eerlijk. ,,Zonder de aanleg van de nevengeul hadden we dit nieuwe pand niet kunnen bouwen. Maar het heeft ons al met al wel dertien jaar gekost, vol onzekere periodes en stress. Verkijk je daar niet op.’’

Quote

Sommigen zagen hun geboorte­huis gesloopt worden, waarna ze wegkwijn­den op hun nieuwe stek

Er zijn ook treurige verhalen te vertellen. In de woningen die moesten verdwijnen woonden relatief veel oudere mensen. Aan het eind van hun leven moesten ze nog verhuizen. ,,Sommigen zagen hun geboortehuis gesloopt worden, waarna ze wegkwijnden op hun nieuwe stek, weet Monique.

18.000 kubieke meter water per seconde

,,De geul blijft overbodig en overdadig, maar ik geniet er wel van’’, zegt Frans Mikx (74) die in een monumentaal huis achter de dijk woont. Hij zwemt nu wel eens in de Spiegelwaal. Hij heeft een tip voor de tegenstanders van de Betuwse geul. Door de Spiegelwaal kan de Waal ter plekke nu een afvoer aan van 18.000 kubieke meter water per seconde bij Lobith. Ter vergelijking: in 1995 ging het op het hoogtepunt om 12.000 kubieke meter per seconde. Bij de plannen bij Varik en Heesselt is die 18.000 ook het uitgangspunt. ,,Terwijl dat getal ooit maar ergens is geroepen, zonder dat er onderbouwing voor is. In Varik en Heesselt moeten ze zich daartegen blijven verzetten.’’

Volledig scherm
Net nadat de Rijn bij Lobith Nederland binnenkomt (helemaal boven), splitst de rivier zich in de Waal (rechts) en de Rijn. © dg

Dat getal is een politiek besluit, gebaseerd op toekomstige veranderingen van het klimaat, reageert Hans Brouwer. Hij is aangesteld om de communicatie tussen de verschillende overheden en de inwoners van Varik en Heesselt beter te laten verlopen. ,,De Tweede Kamer heeft voor deze koers gekozen. Daarmee is het een gegeven waarvan wij moeten uitgaan.’’

Dit najaar moet er een advies liggen over de aanpak van de Waal bij Varik, begin volgend jaar hakt de minister de knoop door.

Arie van Kekem van Waalzinnig: ,,Als de drie alternatieven neutraal worden bekeken, dan valt de nevengeul af. Dat weet ik zeker. De twee andere plannen zijn veel goedkoper en je spaart een prachtig landschap.’’ En die twee plannen zijn bovendien veiliger, vinden ze van Waalzinnig. Door de nevengeul komen de twee dorpen op een eiland te liggen. Als er dan iets misgaat, dan loopt het gebied direct vol, als bij een badkuip.

Quote

Als de drie alternatie­ven neutraal worden bekeken, dan valt de nevengeul af. Dat weet ik zeker.

Brouwer verzekert dat de drie alternatieven en hun varianten gelijke kansen hebben om gekozen te worden. ,,Iedereen die hier aan werkt staat er volledig open in. Alle drie de alternatieven voldoen aan de norm voor waterveiligheid. Daar zal de discussie niet over gaan.’’ Of de nevengeul de duurste variant is, moet nog blijken. Dijken extra ophogen kan in bewoond gebied ook een kostbare zaak zijn.

Trekpleister

Brouwer was ook jarenlang betrokken bij de Lentse geul. Het belangrijkste verschil tussen beide gebieden? ,,Mede door de Spiegelwaal maakt de Waal nu meer onderdeel uit van Nijmegen. In Varik/Heesselt gaat het om een landelijk gebied. Een gebied dat leegloopt. Jongeren vertrekken, voorzieningen verdwijnen. We kijken daarom bij de drie alternatieven ook naar het toekomstperspectief, in hoeverre het gebied een impuls kan krijgen door een van de maatregelen. Dan zou je bijvoorbeeld kunnen denken aan recreatie.’’

Zou de nevengeul een trekpleister voor recreanten en toeristen kunnen zijn? ,,We zitten hier niet te wachten op een groot bungalowpark’’, zegt Ernest Cartigny. Zijn bondgenoot Arie van Kekem knikt. ,,En met een bed and breakfast en een mini-camping krijg je hier echt de supermarkt niet meer terug.’’

De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.

In samenwerking met indebuurt Nijmegen

Nijmegen e.o.