Volledig scherm
Stadsarcheoloog Jan Thijssen bij de Hertsteegpoort. © Leo IJsvelt/De Gelderlander

Jan Thijssen, het archeologische geweten

De oud-stadsarcheoloog Jan Thijssen wordt 65 jaar. Tijd om terug te kijken op een strijdbaar werkend leven in dienst van de archeologie.

Jan Thijssen kijkt altijd naar beneden. "Overal vind ik wat", zegt hij terwijl hij een plastic carnavalsmunt uit zijn shabby spijkerjasje haalt. "Ik vind al mijn hele leven geld. En oude oorbellen. Ik heb een hele sigarendoos vol. Het is gewoon een kwestie van kijken."

Verzamelen, determineren, classificeren. Het zat er al vroeg in bij Thijssen. Bijna was hij voor Nijmegen verloren gegaan want ooit solliciteerde hij bij aartsrivaal Maastricht als conservator voor het Bonnefantenmuseum. Hij strijkt door zijn baard. Zijn ogen twinkelen. " Als dat was doorgegaan, was Maastricht nu nog steeds de oudste stad." Een bulderende lach. Zijn voorkomen is op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. Hij hult zich standaard in verschoten spijkerbroek en spijkerjasje. Lange haren schurken eroverheen. Een wilde baard doet de rest. Niemand zou in deze zwerver een van de vooraanstaandste archeologen van Nederland herkennen. Collega-archeologen roemen hem nog altijd als een van de groten in de hedendaagse Nederlandse archeologie. Zijn materiaalkennis is fenomenaal. Hij is niet eendimensionaal, heeft in alle archeologische gebieden interesse. Is zowel thuis in de Romeinse tijd als in de middeleeuwen. Hij is eigenwijs en een doorzetter.

En hij heeft een opgravingsgen. "Ik zie het meteen. Ik kan zaken meteen in driedimensionale context plaatsen, nee zelfs vierdimensionaal. Op school zeiden ze al dat ik een uitmuntend ruimtelijk (stereometrisch) voorstellingsvermogen had."

Medio 1989 kreeg hij de touwtjes in handen aan de Waal. Jan Thijssen was de eerste Nijmeegse stadsarcheoloog. Wat begon als eenmansbedrijfje groeide uit tot de grootste gemeentelijke archeologische onderneming, met zestig mensen in dienst en Thijssen als spin in het web.

De achterliggende reden voor het ontstaan van het Nijmeegse archeologische bureau was een archeologische ramp. De Romeinse muur die in de jaren tachtig op de Waalkade was gevonden, werd verkwanseld. Ondanks monumentenstatus, felle tegenstand onder de bevolking en (amateur)archeologen moest de muur wijken voor de nieuwbouw van het casino. Slechts een miniem stukje bleef bewaard. De zoveelste historische schande van Nijmegen, de stad die een slechte reputatie heeft als het gaat om het beschermen van zijn schatten uit het verleden.

Dit mocht nooit meer gebeuren, was de conclusie. Dus kwam er in 1988 de ambtelijke notitie 'In de grond van de zaak'. Vooruitlopend op het Verdrag van Malta nam Nijmegen de archeologische kosten voortaan op in de kosten voor het bouwrijp maken van de grond voor bouwprojecten. "Zo kregen we geld binnen om op te graven. Maar het rijk riep al snel dat je niet alleen moest opgraven maar de opgravingen ook uitwerken, terwijl ze dat zelf maar met mondjesmaat deden. Daar was dus geen geld voor. Dat is in Nijmegen altijd een enorm knelpunt gebleven."

Desalnietemin verzette Thijssen bergen. "Archeologie is een randverschijnsel. Er zijn zo'n duizend mensen in heel Nederland mee bezig. Het is een marginaal gebeuren en daar ben ik me altijd bewust van geweest. Je moet keihard bikkelen om het op de rails te zetten en om het in de publiciteit te krijgen. Dat heb ik gedaan. Ik heb mijn budget weggesleept uit de klauwen van de duivel. Je moet je tent goed verkopen. Elke keer weer uitleggen waarom het zo veel moet kosten. Het geld dat in de Waalsprongarcheologie is geïnvesteerd, is extern geld."

In de achterliggende twintig jaar groeven Thijssens mensen voor alle bouwprojecten met archeologische potentie uit.

De opgravingen buitelden na 1989 over elkaar heen. Ulpia Noviomagus: de Rivierstraat, de tempels op het Maasplein, het badhuis op het terrein van Honig aan de Waalbandijk, de Weurtseweg met zijn Romeinse graven. Vanaf 1993 de reeks opgravingen in de Waalsprong van prehistorie tot Bataafs- Romeinse tijd, een zeer rijke vindplaats. Gegraven werd op de Hunnerberg naar de opeenvolgende legerplaatsen en op de Kruisweg naar graven. De Mariënburg met zijn laat-Romeinse grafveld en middeleeuwse bebouwing werd blootgelegd. De middeleeuwse kloosters op de Hessenberg. De Romeinse grachten op het Kelfkensbos, opgegraven voor de bouw van Museum Het Valkhof. De Josephhof, de oudste stadskern Oppidum Batavorum, werd opgegraven tijdens het jubileumjaar 2005 toen Nijmegen het 2000-jarig jubileum van zijn stichting vierde.

Maar juist nu de langverwachte ratificatie van het Verdrag van Malta een feit is, lijkt archeologie uit de gratie en keldert de kwaliteit volgens Thijssen. Het is een paradox.

Deels zal er sprake zijn van de zelfverzekerde man die terugkijkt op zijn hoogtijdagen en daarna slechts neergang ziet. Maar het kan niet worden ontkend dat de vercommercialisering van de Nederlandse archeologie die gepaard ging met Malta, tot kwaliteitsverlies heeft geleid. Bureaus die opgravingen onder de prijs aannemen en daardoor niet naar behoren kunnen uitvoeren.

"Het is geen kunst om een slechte opgraving te doen. Daar komen toch nog genoeg leuke verhalen uit." Politici en niet-archeologen zien dat verschil niet, met andere woorden. "Je ziet de kwaliteit nu achteruithollen. Dat is waar ik altijd bang voor ben geweest. Ik heb me altijd beziggehouden met de vraag hoe je de kwaliteit in de vingers houdt."

De tijden zijn veranderd. "Het is nu schipperen en compromissen sluiten. Er wordt niet meer gevochten."

Tijd om terug te keren naar de akkers rond Vierlingsbeek, waar hij begon, en naar beneden te kijken. Want weinigen kennen de bodem zo goed als Jan Thijssen.

De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.
  1. Jan Smit woest: optreden Nijmegen voor vanavond  gecanceld vanwege verbouwing concertzaal
    Update

    Jan Smit woest: optreden Nijmegen voor vanavond gecanceld vanwege verbouwing concert­zaal

    NIJMEGEN - Jan Smit (32) moet zijn fans vandaag teleurstellen. De zanger zou vanavond een concert geven in Nijmegen in Concertgebouw De Vereeniging, maar nu blijkt dat het pand nog lang niet toegankelijk is wegens verbouwingen. De Volendammer is pissig en doet op Instagram zijn verhaal. ,,Ik vind het bijzonder teleurstellend dat wij hier op geen enkele wijze eerder van op de hoogte zijn gesteld!”

In samenwerking met indebuurt Nijmegen

Nijmegen e.o.