Onverzettelijke verzetsheld, tragisch liefdesverhaal

VideoNIJMEGEN - Jan Kloos (1919-1945) doopte tijdens operatie Market Garden de pen in het hart. Zijn liefdesbrieven vertellen niet alleen een van de somberste liefdesverhalen ooit, maar hebben grote historische waarde. De Nijmeegse student Jan Heemels is nu voor zijn scriptie op zoek naar mensen die Jan Kloos gekend hebben.

Januari, 1945. Op de Amsteldijk in Amsterdam kijkt de kaalgeschoren Jan Kloos in de loop van enkele Duitse geweren naar zijn toekomst. De verzetsheld uit Dordrecht is de afgelopen maand vijfmaal door de Duisters gemarteld, tot bewusteloosheid aan toe. Zijn vrouw en verzetsheldin Diet Kloos-Barendregt, die vlak naast hem gevangen zat, heeft alles moeten horen. Nog een laatste keer hebben ze afscheid van elkaar mogen nemen, vlak voor Jan Kloos op 25-jarige leeftijd wordt doodgeschoten. Het vuurpeloton is het laatste wat hij van deze wereld zal zien.

Quote

Het is bijzonder hoe je een band met iemand opbouwt, hoe zo’n persoon begint te leven als je de brieven leest

Jan Heemels, Student RU

Scriptie

Verzetsheld Jan Kloos.
Volledig scherm
Verzetsheld Jan Kloos. © Eigen collectie Diet Kloos

73 jaar later gaan in de Nijmeegse lunchbar De Viking de vingers van een student met hoornen bril door decennia oude liefdesbrieven. De vingers zijn van Jan Heemels (22). De vurige passie op 22 kwetsbare velletjes papier komt van Jan Kloos. Al twee jaar is het leven van de ene Jan verbonden met dat van de andere. Eerst was Heemels student-assistent van de Nijmeegse professor Paul Sars, die de nalatenschap van Diet Kloos-Barendregt (1924-2015) beheert. Nu is Jan Kloos het onvermijdelijke onderwerp voor Heemels zijn scriptie. 

Om preciezer te zijn: de liefdesbrieven die Jan Kloos schreef tijdens en vlak na operatie Market Garden (17-25 september 1944). Op een bizarre manier heeft de Nijmeegse student er een vriend bij die al decennia dood is. ,,Het is bijzonder hoe je een band met iemand opbouwt, hoe zo’n persoon begint te leven als je de brieven leest. Het is natuurlijk ook geen kille info; de liefde spat er vanaf.”

Romantiek kan extreem somber zijn. Het passievolle liefdesverhaal tussen Jan Kloos en Diet Kloos-Barendregt is zelfs in die categorie het donkerste. Tijdens hun trouwerij lopen ze door kale straten, langs een kar met een lijkkist. Omdat ze beiden in het verzet zitten, mogen er geen foto’s worden genomen. Te gevaarlijk. Toch worden ze zestien dagen na het huwelijk allebei ’s nachts opgepakt. Diet Kloos-Barendregt wordt door de dood gescheiden van haar man, maar zit voor altijd gevangen in zijn hart. Als de oorlog eindigt is ze pas 20 jaar, maar de liefde voor Jan Kloos is zo groot, dat ze in de volgende 70 jaar nooit écht van iemand anders kan houden.

Wagenings verzet

Quote

Je ziet de toon van de brieven somberder worden, omdat Jan Kloos steeds beter doorkrijgt dat Market Garden zal mislukken

Jan Heemels , Student RU

De liefdesbrieven lezen als een minidagboek en bevatten unieke en gedetailleerde historische informatie. Maar de puzzel is verre van compleet. Heemels is nu voor zijn scriptie op zoek naar mensen die hem meer kunnen vertellen over Jan Kloos, over zijn tijd in Wageningen. Heemels weet bijvoorbeeld dat Jan Kloos vanuit zijn verblijfplaats in Wageningen uitkeek op de Boterstraat, maar niet vanuit welk adres. ,,Voor mijn onderzoek is het van cruciaal belang dat ik meer te weten kom over zijn Wageningse tijd. Daarom zou het fantastisch zijn als mensen die me meer kunnen vertellen mij willen mailen.’’

De zichtbaar bevlogen Heemels spreekt vol bewondering over Jan Kloos. Over hoe hij in Dordrecht meteen op zijn fiets sprong om het verzet in Wageningen te helpen, toen hij hoorde over Market Garden. Dat hij ‘op de grond’ de verplaatsing van Duitse troepen in kaart bracht en die vervolgens doorspeelde naar het verzet. Met morsecodes bereikten die inlichtingen uiteindelijk de geallieerden. ,,En na de dramatische afloop van Market Garden moest hij vluchten, opnieuw op de fiets. Maar dat hinderde hem niet om in Dordrecht opnieuw verzetswerk te doen. Overigens zie je de toon van de brieven somberder worden, omdat Jan Kloos steeds beter doorkrijgt dat Market Garden zal mislukken.’’

Liefde als tragiek

Verzetsheld Jan Kloos.
Volledig scherm
Verzetsheld Jan Kloos. © Eigen collectie Diet Kloos

Ook Diet Kloos-Barendregt oogst niets dan lof bij de Nijmeegse student. Tot aan haar dood houdt de verzetsheldin last van de dingen die ze in de gevangenis heeft meegemaakt. In een interview uit 2011 met de NOS geeft ze aan dat ze nooit meer kan dromen, omdat ze in gevangenschap zo bang was iets te verraden. Nachtenlang houdt ze zichzelf in het gevang wakker, door tot bloedens toe op haar knokkels te bijten of door haar vuisten te ballen en haar nagels vast te zetten in haar handpalmen. Na de oorlog wordt ze een gevierd zangeres, met internationale optredens. Postuum krijgt ze in 2017 een Yad Vashem-onderscheiding, een belangrijke waardering van de staat Israel, voor het helpen van vijf Joodse onderduikers. De onderduikers voorziet ze van voedselbonnen. Ook geeft ze in de oorlog illegale huisconcerten aan Joodse onderduikers en verspreidt ze illegale wapens en kranten.

Diet Kloos-Barendregt overlijdt op 3 april 2015 in een verzorgingstehuis in Elden. Ze is dan 90 jaar.

Gezochte personen

In de brief worden veel namen genoemd, vooral van mensen in en rondom Wageningen. Jan Heemels is op zoek naar de volgende mensen of naar personen die de volgende mensen gekend hebben. Zij kunnen via jan_heemels@hotmail.com contact opnemen. Meer informatie is te vinden op www.ru.nl/jankloos

- De heer Toon en echtgenote mevrouw Beekman

- Dochter Hannie Beekman en schoonzoon Gerard, hun twee kinderen

- Dochter Klaartje/Claartje

- Zoon Toon Beekman jr.

- Took Heroma, Jan Heroma

- Familie Hintzer, zus van Took Heroma

- Menno Hemminga, zit in huis bij Beekman, met Jan Kloos

- Bert Hoek, zit in huis bij Beekman, met Jan Kloos

- 'Bartje', zit in huis bij Beekman, met Jan Kloos

- Huib Kluyver

- Familie Schoorl uit Bennekom, waar familie Kluyver tijdelijk intrekt en waar ook meneer 'Wit' woont.

Slotboom en Van Laar

Passages brieven

Boterstraat

Het beeld dat ik 's morgens vanuit m'n slaapkamer zag is wel zeer fraai. Vooral in de Boterstraat diverse huizen met het dak er half af, veel ruiten kapot, soms een hele achtergevel in elkaar. Postkantoor veel schade aan 't dak enz.

Voorbeeldpassage waarin namen staan van mensen die Heemels zoekt

Eerst hoorden we het gemitrailleer uit de lucht. De moffen schoten even terug; daarna kwam de Engelsman er nog een keer overheen, maar nu zweeg het afweer en hoorde je alleen de vliegtuig mitrailleurs. Mevrouw Beekman stond net aardappelen op te scheppen en stoof met een halfvol bord in de hand het schuilkeldertje in!!

Liefde

Voor het eerst sinds wij 'het' samen vonden zie ik je in langer dan een week niet. En ik kan het goed merken. Natuurlijk, juist nu heb ik de hele week al ontzettend veel aan je gedacht. Maar vandaag en vannacht is mijn verlangen naar jou tot zo'n geweldige hoogte gestegen! Ik kan het soms bijna niet uithouden. En juist nu, nu er zo geweldig veel gebeurt, je zoveel indrukken te verwerken krijgt, nu is het onmogelijk om iets van je te horen of je iets van mij te laten weten. (…)Maar eerst Doesjka, in plaats van het al leen maar te denken, zoals ik duizenden keren doe wil ik het nog even neerschrijven. Doesjka, mijn liefste lieveling, ik hou zo van je en verlang zo enorm naar je! (…) 0, ik wou dat ik, desnoods weer vijf minuten, even bij je kon zijn.

De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.

In samenwerking met indebuurt Nijmegen

Nijmegen e.o.