Volledig scherm
Het Britse antitankkanon (Quick-firing 17 pounder) staat kort na de verovering van de Waalbrug opgesteld, wijzend richting de Duitse dreiging vanuit de Ooij. © Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen

De Waalbrug was niet kapot te krijgen

Op de dag van deWaaloversteek, woensdag 20 september 1944, is de NijmeegseWaalbrug voor de geallieerden het belangrijkste doelwit in de strijd om de bevrijding van West-Europa. Ook nadat de overspanning op wonderbaarlijke wijze op de Duitsers is heroverd, blijft de beroemde brug nog vele maanden inzet van hevige strijd.

SS-generaal Heinz Harmel staat woensdag 20 september 1944 aan het begin van de avond in Lent naar de Waalbrug te turen. Rook van het brandende Nijmegen hangt rond de boog. Gevechtsgeluiden echoën over het water. Harmel is onzeker.

Bootjes
Hij krijgt berichten dat Amerikanen elders in bootjes de Waal zijn overgestoken. Jaren later beschreef hij zijn gevoelens op dat moment. ‘Wat nu te doen? Ofschoon mijn instinct me zei dat deze ellendige brug de lucht in moest, was ik niet van plan iets te ondernemen eer het verlies ervan absoluut vaststond’.

Om zeven uur ’s avonds ziet de SS-generaal geallieerde tanks op het brugdek rijden. ‘Er was geen tijd meer. Ik gaf nu op eigen verantwoording het bevel om de verkeersbrug in de lucht te laten vliegen’. Een Duitse pionier ramt de ontstekingshefboom naar beneden. Er gebeurt niets. ‘Nogmaals!’, schreeuwt de commandant. Opnieuw gaat de kruk omlaag. En ook nu, als door een wonder, volgt er geen ontploffing.

Offensief
Drie dagen eerder zijn de geallieerden met een overrompelende luchtlanding aan hun offensief begonnen om zo snel mogelijk de Nederlandse rivieren over te steken, het Duitse Roergebied in te trekken en een eind aan de oorlog te maken. Market Garden heeft de geallieerden op woensdag tot aan de Waal gebracht en het lot van de operatie hangt nu af van de verovering van de Nijmeegse bruggen.

De Engelsen en Amerikanen hebben geluk dat de Waalbrug op dat moment nog niet in het water ligt. Als Market Garden op 17 september boven Nederland losbarst, laat Walter Model, de commandant van de Duitse strijdkrachten in Nederland, de overspanning intact. De Duitsers hebben de brug nog nodig voor een groot tegenoffensief, meent hij.

Wereldnieuws
Dat is een grote meevaller voor de geallieerden. Ze mazzelen nogmaals enorm op 20 september, als de Duitsers de Waalbrug alsnog willen opblazen, hetgeen niet gebeurt. Op donderdag 21 september is de wonderbaarlijke verovering van een intacte Waalbrug dan ook wereldnieuws. De boog siert de cover van tientallen kranten. Maar tezelfdertijd gaat in Arnhem de Rijnbrug voor de geallieerden verloren.

Market Garden is niet meer te redden. Op de Betuwse akkers bloedt de operatie langzaam dood. De strijd om de Waalbrug gaat echter onverminderd door. In de herfst en winter van 1944/1945 vormt zich een uniek strijdperk rond de Nijmeegse bruggen. Een dagboeknotitie van een Canadese soldaat uit december 1944 beschrijft het: ‘De gigantische boog van de brug staat wazig afgetekend in een blauw zoeklicht. Eromheen ontploffen bommen met venijnige flitsen. Lichtspoorkogels buigen hun rode banen door de blauwe lucht. Verder naar het oosten baadt de rivier in het schijnsel van tientallen zoeklichten. De zilveren buik van een vliegtuig wordt er kort in gevangen. We zien de Brencarriers rondrijden op de oevers en de lijnen die de netten in het oppervlak van de rivier tekenen. Lopen van antitankkanonnen en mitrailleurs contrasteren scherp met zacht glanzende, verstilde ijsvlaktes. Een prachtig maar tegelijk grimmig panorama!’

Knarsetandend
Na de verovering door de geallieerden in september kijken de Duitsers vanuit hun stellingen op nog geen halve kilometer ten oosten van de Waalbrug knarsetandend toe hoe steeds meer geallieerde troepen over de brug heen de Betuwe intrekken. De Duitsers hebben nu alle reden om de Waalbrug alsnog van de kaart te vegen.

De geallieerden schikken zich ondertussen in hun rol van brugwachters. De bevoorradingsroute naar de Betuwe, met centraal daarin de Waalbrug, moet ten koste van alles intact blijven.

Nog tijdens Market Garden zetten de Duitsers hun artillerie in tegen de Waalbrug. Die ligt regelmatig onder vuur. Maar zelfs de zwaarste granaten kunnen de overspanning niet echt beschadigen. Het zijn vooral de Nijmegenaren die onder de granatenregen lijden. Al snel hangen de geallieerden over de complete lengte aan de oostkant zware doeken op die de Duitsers het zicht op de brug ontnemen. Toch schieten de Duitsers door. Artilleriegranaten vormen nog maandenlang een bedreiging voor de brug en de stad.

Spectaculaire acties
De Duitse Wehrmacht, Luftwaffe en Kriegsmarine starten eind september 1944 een reeks groots opgezette en soms ronduit spectaculaire acties om de Waal- en de spoorbrug te vernietigen. De geallieerden, geschokt door de vastberadenheid waarmee de Duitsers telkens opnieuw de brug aanvallen, verzwaren na iedere poging hun bewaking. Duizenden militairen worden ingezet: eerst de Amerikaanse para’s, dan de Britten, en in november komen daar de Canadezen bij. Ze bemannen de mitrailleursnesten op de kribben, de tientallen zoeklichten in de polder, de vele stukken luchtafweer en de anti-tankkannonen. Ze patrouilleren op de oevers met tanks en pantserwagens of te voet.

Weer anderen controleren en onderhouden de versperringsnetten die in de rivier zijn gehangen of bewaken de radar die de oppervlakte van de Waal aftast. Nederlandse verzetsmensen verzorgen ondertussen allerlei hand- en spandiensten voor hen.

Kaputt
Naast de beschietingen door de Duitse artillerie komt de Luftwaffe als eerste in actie. Adolf Hitler wenst persoonlijk de Nijmeegse Waalbrug kaputt en de Duitse luchtmacht mag haar nieuwste, beste en soms zelfs nog experimentele vliegtuigen voor die taak inzetten. Met name in de laatste dagen van september en in oktober 1944 vinden er in het rivierengebied dagelijks luchtgevechten plaats.

De Luftwaffe bouwt enkele tweemotorige bommenwerpers om tot zogenaamde ‘Mistels’; grote onbemande bommenwerpers, waar bovenop een jachtvliegtuig is vastgemaakt. Bedoeling is dat de piloot van het jachtvliegtuig de tjokvol met explosieven geladen bommenwerper op het doel laat vallen. Het luchtruim boven Nijmegen wordt ook bezocht door een van de roemruchte Wunderwaffen van de Duitsers: de Messerschmitt Me 262, ’s werelds eerste straaljager. De razendsnelle toestellen maken indruk op de geallieerden. Hun jagers zijn er bijna machteloos tegen.

Luchtdoelgeschut
De Mistels, straaljagers en gewone Duitse vliegtuigen scoren soms een enkele treffer op de beide bruggen, maar vernietigd worden ze niet. De geallieerden vinden snel een adequaat antwoord op de aanvallen van de Luftwaffe: een enorme hoeveelheid luchtdoelgeschut. Nijmegen en omgeving raakt na Market Garden letterlijk vergeven van kanonnen en mitrailleurs.

Ze worden bovendien volgens de nieuwste wetenschappelijk bedachte patronen opgesteld. De vuurgordijnen die deze wapens opwerpen zijn zo dicht en geconcentreerd dat vijandelijke vliegtuigen nauwelijks boven de bruggen konden komen.

De nacht biedt de Duitsers ook geen soelaas: vele tientallen zoeklichten zoeken dan de hemel af. Daarnaast gebruikt de brugbewaking lichteffecten om het Duitse piloten extra moeilijk te maken de brug op de korrel te nemen. Het eerder beschreven blauwe zoeklicht bijvoorbeeld, vertroebelt het zicht op de boog met haar diffuse licht. Ook krijgen de Nijmeegse bruggen een eigen luchtmacht. Squadrons Britse en Canadese jagers patrouilleren de klok rond boven de overspanning.

Inslagen
Deze formidabele luchtverdediging heeft echter ook tot gevolg dat veel Duitse piloten hun bommen boven de stad Nijmegen loslaten. De lukrake inslagen zorgen maandenlang voor vele slachtoffers onder de stadsbewoners. Ook de Luftwaffe zelf betaalt overigens een forse prijs.

Maar het gevaar komt niet uitsluitend van boven. Op de avond van 28 september glijden twaalf in rubberpakken gestoken mannen bij Emmerich de koude Rijn in. Ze groeperen zich rondom een aantal mijnen, die tussen hen in mee de rivier afgevoerd worden. Vlak voor Nijmegen geeft de leider een sein: duiken! De eerste groep Kampfschwimmer heeft geluk en passeert de verkeersbrug ongezien. De andere zwemmers worden naar de wal gezogen, naar een krib waarop een mitrailleurnest staat. Er wordt meteen geschoten. De kikvorsmannen moeten onderduiken en hun mijnen achterlaten.

De eerste groep stuit ondertussen onverwacht op een Engelse pontonbrug. Er is nog een kleine opening. Met kloppend hart gaan de mannen erdoor. Ze horen Engelse stemmen en zien sigaretten gloeien in het donker. De Nijmeegse spoorbrug ligt voor hen. De kikvorsmannen maken de mijnen vast aan de noordelijke pijler. Dan drijven ze met de rivier mee.

Het is een paar minuten voor half zes op 29 september 1944. Twee explosies klinken. Nijmegen is zijn spoorbrug kwijt en in het wegdek van de verkeersbrug zit een groot gat.

Sabotageactie
De spectaculaire sabotageactie van Marine Einsatz Kommando 65 van de Kriegsmarine is nog het succesvolst van alle Duitse pogingen om de Nijmeegse bruggen te vernietigen. De spoorbrug is onbruikbaar gemaakt, maar over het gat in de verkeersbrug leggen de Britten een baileybrug. Met de zwemmers loopt het niet goed af. Negen worden er door Nederlandse verzetsstrijders uit het water gehaald, eentje door de Britten. Twee kikvorsmannen ontsnappen.

In november 1944 spelen de Duitsers een nieuwe troefkaart uit: mini- onderzeeërs. De Kriegsmarine heeft tien ‘Bibers’ (bevers) overgebracht naar Emmerich. Elk van deze negen meter lange eenpersoons duikbootjes kan twee torpedo’s meenemen. Ze worden drie keer ingezet. De Duitsers laten voor iedere Biber-aanval eerst mijnen de rivier afdrijven om de versperringsnetten op te blazen. Daarna kruipen de onderzeeërs dichterbij om torpedo’s op de pijlers van de bruggen af te vuren. Ze ontploffen in de netten. De Bibers hebben gefaald.

Bruggen
Hoewel bommenwerpers nog vaak boven de Waalbrug verschijnen en artilleriegranaten tot in maart 1945 blijven vallen, lukt het de Duitsers niet de bruggen te raken. Als de oorlog begin februari 1945 het rivierengebied verlaat en Duitsland intrekt, verdwijnen de bruggen definitief uit het vizier van de vijand.

Volledig scherm
Aandacht voor de duikersactie in het Duitse magazine Der Landser. © Stichting Noviomagus.nl
Volledig scherm
Aandacht voor de duikersactie in het Duitse magazine Der Landser. © Stichting Noviomagus.nl
De Gelderlander gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement. Reacties van mensen die de nickname anonymous, anoniem of een variant daarop voeren, worden niet geplaatst.