Volledig scherm
Bedrijfsleider Joop IJsvelt uit Kekerdom haalt met Gert Peters, Herbert Thijssen en Wim Leenders herinneringen op. Ze werkten samen opgeteld 122 jaar in de steenfabriek. © Paul Rapp

De steenwerkers worden grijs

FotoreportageTien steenfabrieken prijkten er ooit langs de dijk tussen Nijmegen en Millingen. Honderd jaar later is er nog maar één over. Wienerberger in Erlecom produceert meer stenen dan de oude fabrieken bij elkaar.

Hier een schoorsteen, dáár een restant van een smalspoorlijntje en aan de rechterkant een langgerekt lint van schattige arbeiderswoninkjes. Wie over de dijk van Nijmegen naar Millingen rijdt, kan niet om het ‘steenverleden’ van de Ooijpolder heen. Onderzoekers concludeerden dat in dit gebied het grootste aantal herkenbare resten van de Nederlandse steenfabriekgeschiedenis bewaard is gebleven.

Volledig scherm
De steenfabriek in Erlecom. © Paul Rapp

In Erlecom staat het laatste nog functionerende bakbolwerk. Wiernergberger. Maar het personeel vergrijst. Pas nog raakte de steenfabriek 122 jaar ervaring kwijt. Aan een schafttafel glinsteren de ogen van de 65-jarigen pensionado’s Gert Peters, Herbert Thijssen en Wim Leenders. Onlangs vierden ze hun afscheidsfeestje. Nu halen ze met bedrijfsleider Joop IJsvelt uit Kekerdom nog één keer herinneringen op aan de 122 jaar die ze bij elkaar opgeteld in de steenovens werkten. Peters wijst naar de restanten van een oude oven op het terrein. ,,Dit is cultureel erfgoed.’’

Volledig scherm
Klei op de transportband. © Paul Rapp

De voorbije eeuw is het landschap in de polder door de baksteenproductie in een mal gegoten. Kleiwinningsgaten, resten van smalspoorlijntjes, een bruggat in de dijk en langs het water meerdere laad- en losplaatsen voor schepen: je gaat het pas zien als je het doorhebt. ,,Er was een tijd dat de meeste mensen hier hun geld verdienden in scheepswerven of op de steenfabriek’’, weet IJsvelt. ,,Dat heeft sporen nagelaten in de omgeving.’’

Volledig scherm
De kleimaler. © Paul Rapp

De Ooijpolder bleek perfect voor steenproductie. De rivier bracht klei en goede logistieke mogelijkheden. Maatschappelijke ontwikkelingen deden de rest. De aanleg van kribben in de Waal maakte aan- en afvoer betrouwbaarder en na de Tweede Wereldoorlog was er hoge nood aan stenen voor de wederopbouw. Daarna liep de behoefte langzaam terug. ,,Door de automatisering kon één fabriek steeds meer produceren’’, weet stoker Leenders. ,,Vroeger maakten we 200.000 stenen in een week. Dat doen we nu per dag.’’ Het is een van de redenen waarom in de polder alleen ‘Erlecom’ nog in bedrijf is.

Volledig scherm
De pers. © Paul Rapp

Over nog eens honderd jaar is ook dat wellicht verleden tijd, denkt IJsvelt. Hij ziet dat de bouw steeds meer andere materialen dan steen gebruikt. Nog een probleem: de vergrijzing. Jonge techneuten staan niet te trappelen om naar de steenfabriek te gaan. ,,Het imago is slecht’’, zegt Peters. ,,Men denkt dat het fysiek nog steeds loodzwaar is, maar kijk eens om je heen: alles gaat automatisch. Bovendien heb je veel vrijheid om je te ontwikkelen binnen het werk.’’

Volledig scherm
Herbert Thijssen. © Paul Rapp

Wat ook opvalt: het is nog ouderwets gezellig op de werkvloer. Leenders werkt nog door tot december, maar de al gestopte Thijssen en Peters ouwehoeren met oud-collega’s alsof ze nog geen dag zijn weggeweest. ,,De sfeer is hartstikke goed. Wij zijn niet voor niets zo lang gebleven’’, blikt Thijssen terug. ,,Of ik het werk ga missen? Ik maak graag plaats voor de jeugd. En ach, er is thuis nog genoeg te doen.’’

Volledig scherm
De oude steenovens worden tegenwoordig gebruikt voor opslag. © Paul Rapp

Herbert Thijssen (65)

Volledig scherm
Herbert Thijssen © Paul Rapp

Functie: ‘Manusje van alles’

Van de kantine schoon houden tot rijden op de heftruck: Thijssen kon en deed alles in de 36 jaar dat-ie aan de Erlecomse steenfabriek verbonden was. De Millingenaar begon zijn loopbaan bij de voormalige fabriek in Kekerdom en leerde daar een trucje waar collega’s hem nog jaren dankbaar om zouden zijn.

,,Droge stenen verstoppen. Ik zette daar natte stenen voor. Daarmee kon het proces niet verder.’’ Lachend: ,,Zo konden de collega’s soms wat eerder naar huis.’’

Wim Leenders (65)

Volledig scherm
Wim Leenders. © Paul Rapp

Functie: Stoker

Toen de man uit Ooij 39 jaar geleden begon, zag het leven van een fabrieksarbeider er heel anders uit. Iedere steen die gebakken werd, ging door de handen: nu loopt alles automatisch. Leenders – die op eigen verzoek nog tot december doorwerkt – houdt nu in zijn eentje toezicht op het in de oven zetten van de stenen, terwijl daar eerder twaalf man voor nodig waren.

,,Het werk is minder zwaar, maar ook iets minder gezellig. Vroeger haalden we streken uit. Tijdens de middagpauze op maandag ‘even’ naar de Leuthse kermis. Liep altijd uit de hand. Aan de polonaise van mensen in overall vóór de tent kon je precies zien welke steenfabriekmannen het weer te bont hadden gemaakt. We zijn zelfs eens op staande voet ontslagen. De volgende dag mochten we weer terugkomen.’’

Gert Peters (65)

Volledig scherm
Gert Peters. © Paul Rapp

Functie: Onderhoudsmonteur

,,Ge kun altied nog op de steenfabriek beginnen.’’ Bijna iedere moeilijk lerende zoon in de Ooijpolder zal het vroeger wel eens van z’n ouders gehoord hebben.

Volgens de uit Doornenburg afkomstige Peters zit het anders. ,,Mijn vader werkte op de steenfabriek. Net als die van Wim, Herbert en onze bedrijfsleider Joop. Het werk zit in de genen. Als je eenmaal kennis hebt gemaakt met de gezelligheid op de fabriek wil je niet anders meer.’’

Soms liep die gezelligheid uit de hand. Peters herinnert zich uit een van zijn 47 dienstjaren een vakantieborrel op de fabriek van Lobith. ,,Op de terugweg met mijn bromfiets stond er een lantaarnpaal die er op de heenweg nog niet was. Even later lag ik in het ziekenhuis.’’

Arnhem e.o.