Volledig scherm
De Knorhof, tijdens het nablussen. © Foto Raphael Drent

Der Schweinebaron Straathof: dierenbeul of dagelijkse praktijk?

LongreadERICHEM - Tot hoever kan de schaalvergroting in de varkenshouderij nog doorgaan? De discussie daarover laait op na het afbranden van De Knorhof in Erichem, waarbij 20.000 varkens verbrandden. In het hart van de discussie staat eigenaar Adriaan Straathof, de grootste en meest omstreden varkenshouder van Europa. 

,,Heb je interesse in de foto's die we gemaakt hebben?’’, vraagt Robert Molenaar, directeur van actiegroep Animal Rights. ,,Zó triest om te zien.’’ Hij heeft net verteld over zijn clandestiene bezoek in 2016 aan De Knorhof in het Betuwse Erichem, de megavarkenshouderij die twee weken geleden afbrandde. Alle 20.000 varkens kwamen om het leven.

Dode biggen

Molenaar vertelt dat hij er een jaar eerder verschrikkelijke toestanden zag: een zeug die natgespoten werd door een gesprongen waterleiding en geen kant op kon. En een kruiwagen vol dode biggen, achteloos op elkaar gekwakt. ,,De bovenste ademde nog. Die dieren werden als grofvuil weggegooid, zonder enige vorm van hulp. Overal stof, overal spinnenwebben. Je zag aan alles dat hier zo min mogelijk aan onderhoud werd gedaan, om zoveel mogelijk geld te verdienen. Dit zou niet mogen in een beschaafd land.’’

Volledig scherm
Jan Voermans.

Jan Voermans treedt op als woordvoerder van Adriaan Straathof, de eigenaar van de Knorhof. Hij kent de foto's van Animal Rights. Voermans ziet daar geen dierenleed op, hij ziet de realiteit van alledag in de varkenssector. ,,Ik was niet onder de indruk, moet ik zeggen. Dit zijn doodgeboren biggen. Elke dag zijn er in zo'n bedrijf zeventig zeugen die werpen. Op elke worp wordt wel een van de dertien, veertien biggen doodgeboren.  Die verzamel je met de kruiwagen. En dan heb jij elke dag een kruiwagen vol. Dat is wat je ziet. Dat biggetje bovenop heeft stuiptrekkingen. Spieren kunnen dat doen. Dan mag je niet zeggen dat dat beestje leeft. Het is als een kip die je de kop af doet.’’

Lees verder onder de video. Let op, video bevat schokkende beelden.

Eén foto, twee werelden. Het tekent de almaar groeiende kloof tussen wens en realiteit, tussen de roep om meer dierenwelzijn en de dagelijkse gang van zaken in de grote varkenshouderijen. De brand in de Knorhof zorgde voor een orkaan aan verontwaardiging. Twintigduizend varkens dood bij een brand, het was meer dan veel mensen konden bevatten. 

Het symbool van de kloof is Adriaan Straathof, een van de grootste veehouders van Europa. Meer dan 67.000 mensen hebben inmiddels een online petitie van Varkens in Nood ondertekend om Straathof een beroepsverbod op te leggen. De rechter in het Duitse Maagdenburg legde Straathof vorig jaar al zo'n Tierhaltungsverbot op. Dat verbod geldt in heel Duitsland en blijft in principe levenslang van kracht.

Quote

Die dieren werden als grofvuil weggegooid, zonder enige vorm van hulp. Overal stof, overal spinnenweb­ben

Robert Molenaar

Voermans zegt dat de brand in Erichem door tegenstanders van de varkenssector wordt aangegrepen, misbruikt misschien wel,  voor een andere agenda. Waarbij het niet primair gaat om brandveiligheid in stallen, maar om het opnieuw ter discussie stellen van de hele bio-industrie. Molenaar erkent dat volmondig. ,,Straathof is een symbool, zoals McDonald's dat vroeger was. Een symbool voor alles wat fout is. Er wordt geld verdiend aan de productie van dierenleed. Wij willen dat stoppen.’’

Wie is dan die Adriaan Straathof, die in twintig jaar uitgroeide tot de grootste varkenshouder van Europa? Een varkensbaron die zich niet laat stoppen. Niet door een brand, beroepsverbod of orkaan. Straathof zoekt altijd naar nieuwe kansen. Lees onder de foto over 'der Schweinebaron'.

Volledig scherm
Adriaan Straathof in 2013, in een van zijn stallen in Duitsland. © Hollandse Hoogte / Laif

Nooit hadden ze in Saksen-Anhalt gedacht dat ze Nederlander Adriaan Straathof de baas konden. Hij was de machtige multinational, de man die zich omringde met peperdure adviseurs en advocaten. Hoe konden zij, kleine mensen uit het oosten van Duitsland, ooit van zo'n gigant winnen? Het voelde als David tegen Goliath, zegt Dorothea Frederking, voor de Groenen lid van het regioparlement in Saksen-Anhalt. ,,Dit was onbegonnen werk, dit was niet te winnen", dacht ze.

Het gebeurde toch. Straathof werd de eerste varkenshouder ooit in Duitsland die zijn beroep niet mag uitoefenen. ,,Voor de autoriteiten was dit zo'n moeilijk gevecht. Straathof vecht álles aan, zal zich nooit ergens bij neerleggen.’’

David en Goliath

Volledig scherm
Het Burense college, met als tweede van links Gerry van der Donk. @William Hoogteyling

Dat gevoel van David tegen Goliath, dat gevoel kent ook Gerry van der Donk. Elf jaar lang had zij als wethouder in het Betuwse Buren te maken met Straathof. Of beter: met zijn adviseurs. Want megaboer Straathof zelf sprak ze in al die jaren niet één keer. ,,Maar ik dacht wel: zo'n kleine gemeente als Buren is helemaal niet toegerust op zo'n groot bedrijf. We hadden regels voor varkenshouderijen tot 700 varkens, en kregen ineens te maken met een bedrijf met 19.000 varkens. Straathof  legde zich nooit ergens neer. Voor onze ambtenaren was het geweldig lastig.’’

De Goliath uit dit verhaal, Adriaan Straathof, is een grote onbekende. Dag en nacht is hij met zijn bedrijven bezig, maar in het openbaar zie je hem zelden. Communiceren is niet zijn grootste kwaliteit. Hij is een ondernemer, die kansen ziet en ze wil benutten. Al twintig jaar jaagt hij zijn droom na: een steeds grotere en efficiëntere varkenshouder worden. Hoe zorg ik ervoor dat een zeug per jaar geen 29 maar 31 biggen kan werpen? Dat zijn de vragen die Straathof bezighouden.

Interview

Op congressen zul je Straathof niet snel zien.  Lid van belangenorganisaties als de Nederlandse Vakbond Varkenshouders (NVV) of LTO is hij niet. Wat zouden ze hem daar moeten leren? De Gelderse gedeputeerde Jan Markink, die bijna elke boer in Gelderland kent, heeft Straathof nooit gesproken. CDA-Kamerlid Jaco Geurts, zelf varkenshouder en oud-voorzitter van de NVV, kent hem evenmin. Met de media praat hij niet, een interview met het vakblad Pig Business in 2013 uitgezonderd. 

Straathof is een man die zijn eigen gang gaat, wat anderen er ook van vinden. 62 jaar geleden werd hij geboren in Mijdrecht. Hij groeide op in Vrouwenakker, in de buurt van Schiphol, op een gemengd bedrijf met varkens, koeien en akkerbouw. Jarenlang had hij een bedrijf met zijn broer, met koeien en varkens. In 1995 gingen de broers uit elkaar.

Quote

Maar ik dacht wel: zo'n kleine gemeente als Buren is helemaal niet toegerust op zo'n groot bedrijf

Gerry van der Donk

Adriaan strijkt neer in Erichem, waar hij de Knorhof in rap tempo uitbouwt tot een megabedrijf. Het leidt tot jarenlange conflicten met de buurt, die zucht onder de overlast. Straathof zelf laat zich weinig zien, hij is bezig bedrijven over te nemen. Elders in het land, maar  ook in het oosten van Duitsland. 

Lees verder onder de foto.

Volledig scherm
De Knorhof (bovenin) in Erichem. @William Hoogteyling

Op het uitgestrekte Duitse platteland liggen mogelijkheden. De immense staatsboerderijen zijn er na de val van de Muur stilgevallen. Gigantische complexen zijn er te koop voor een prikkie. Gladau, Binde, Alt-Tellin, Rastow. Straathof koopt ze, breekt ze af, bouwt ze weer op en zet ze vol varkens. In Gladau zet hij 13.000 zeugen bij elkaar en in korte tijd groeit hij uit tot de grootste varkenshouder van heel Duitsland. 

Beerput van ellende

Maar wat het begin van een glorieus varkensimperium moet zijn, wordt een beerput van ellende. Aanvankelijk zijn er geen problemen. Politici zijn blij met Nederlandse investeerders. Immers: het oosten van Duitsland is er economisch beroerd en toe en economische impulsen zijn welkom. Maar tamelijk snel keert het tij. De Oost-Duitsers voelen zich overrompeld door de mannen van het grote geld. De complexen van Straathof zijn met hekken omgeven, de stank en aan- en afrijdende vrachtwagens wekken ergernis. 

Volledig scherm
Dode biggen in de Knorhof. © animal rights

Regels zijn voor Straathof geen regels, ze zijn er om getest en opgerekt te worden. In Gladau, zo stellen de autoriteiten later vast, houdt hij geen 33.000 varkens, maar 52.000.  Dierenorganisaties dringen zijn bedrijven binnen en maken onthutsende filmpjes van de manier waarop de dieren worden gehouden. Zeugen op kale vloeren, gehouden in kleine ruimtes tussen ijzeren stangen. Varkens met verwondingen. En als klap op de vuurpijl beelden van een medewerker die een big doodslaat. Duitsland is geschokt. De controles in zijn bedrijven nemen toe. Het regent sancties. De bedrijven van Straathof liggen onder het vergrootglas. In de Duitse media noemen ze hem 'Der Schweinebaron'.

Beroepsverbod

Als bij nieuwe veterinaire inspecties blijkt dat er geen verbetering optreedt, neemt Steffen Burchhart, de sociaal-democratische landraad van het Jerichower Land, een vergaand besluit. Hij legt Straathof in 2014 een beroepsverbod op wegens systematische dierenmishandeling. De man die op dat moment een op de veertig varkens in heel Duitsland bezit, mag zijn beroep niet meer uitoefenen. ,,Een besluit van ongekende dapperheid’’, vindt Frederking van de Groenen. ,,De mensen die dit gedurfd hebben, zijn helden.’’

,,Het heeft hem diep geraakt’’, zegt Jan Voermans, de woordvoerder van Straathof. ,,Hij heeft veel veerkracht, maar  dit was een enorme klap.’’ 

Die klap wordt twee jaar later in hoger beroep bevestigd na een drie dagen durende zitting bij het Verwaltungsgericht in Maagdenburg. Frederking: ,,Dit was een mijlpaal. Een Paukenschlag. Een Befreiungsschlag  voor de dieren in Duitsland. Sindsdien is er in Duitsland veel veranderd. De kooien waarin Straathof  zijn zeugen hield, zijn nu verboden.’’

Dierenbeul

Quote

Het heeft hem diep geraakt. Hij heeft veel veerkracht, maar dit was een enorme klap

Jan Voermans

 Voermans zegt niet precies te weten hoe het in Duitsland is misgegaan voor zijn baas. Maar dat Straathof een dierenbeul is, dat wil er bij hem niet in.  ,,Ik zie een vakman. Een betere varkenshouder ken ik niet. Ik ben met hem door de stallen gelopen en hij ziet dingen die de dierenverzorgers niet zien. Hij ziet dingen die zij pas over twee dagen zullen zien. In de kraamstal loopt hij naar een dierenverzorger en zegt: die derde zeug aan de rechterkant krijgt uierontsteking. Daar moet je op ingrijpen. In één rondgang maakte ik dat twee keer mee. Dan ben je vakman.  Hij loopt, hij kijkt, en hij ziet het.’’

 In Duitsland is zijn naam niettemin besmet. Hij is de meest geliefde vijand van de strijders voor dierenwelzijn. Tot in de Bondsdag wordt er schande gesproken van zijn optreden. De bond van varkenshouders neemt afstand van hem. De overheid dwingt hem de zeggenschap over zijn elf bedrijven uit handen te geven en onder te brengen in een zogenoemde Treuhand. Twee curatoren voeren sindsdien het bewind over het consortium. Op basis van welk contract dit gebeurt, is onduidelijk. Pogingen van Duitse politici het contract openbaar te krijgen, zijn tot dusver mislukt. ,,Heeft hij op de achtergrond nog invloed? Zijn de curatoren stromannen? We weten het antwoord niet.’’

Storm

Straathof heeft geen zeggenschap meer, zegt zijn woordvoerder Voermans. Maar zijn dochter en schoonzoon werken nog wel bij de Duitse bedrijven. Straathof zelf woont nog in Duitsland en verdeelt zijn aandacht tussen Nederland, waar hij in de weekenden komt, en Hongarije, waar hij inmiddels acht bedrijven heeft. Ook daar heeft hij problemen. In de week dat in Erichem zijn varkens verbrandden, verwoestte een storm in Hongarije twee van zijn boerderijen. In Nederland ziet hij alweer nieuwe mogelijkheden. Hij werkt aan een zesde bedrijf in Mariënheem in Overijssel en heeft ook plannen in het Brabantse Lierop. 

Volledig scherm
Op 17 april 2009 werd in Erichem actie gevoerd tegen uitbreiding van De knorhof. De actiegroep Stop Straathof legde een groentetuin aan op de locatie waar een nieuwe varkensstal was gepland. Ook werd er actie gevoerd in Oost-Duitsland waar dezelfde eigenaar Straathof ook een mega-varkensstal wil bouwen. © William Hoogteyling

Ondertussen klinkt de roep om een Europees beroepsverbod voor Straathof. ,,Ik snap de mensen die de petitie in Nederland hebben ondertekend’’, zegt de Burense oud-wethouder Van der Donk, die in het midden laat of ze zelf ook getekend heeft. 

Frederking van de Groenen zegt: ,,Straathof had in Saksen Anhalt zes bedrijven. In al die zes bedrijven werden systematisch overtredingen van de regels vastgesteld. Het gebeurde niet in één bedrijf, maar overal. En dat had te maken met de persoon Straathof en zijn beroepsopvatting. Voor hem draait alles om geld. De ervaringen die wij in Duitsland hadden, zouden voor andere Europese landen zoals Nederland en Hongarije aanleiding moeten zijn om te onderzoeken hoe hij daar te werk gaat.’’

Of hij de afgebrande Knorhof opnieuw opbouwt, is onduidelijk. Is de wereld beter af als het niet gebeurt? Van den Donk vraagt het zich af. ,,Als het niet gebeurt, gaat hij wel in Hongarije verder. Of in Roemenië. Dit moet je Europees aanpakken, er is geen andere mogelijkheid.’’

Rivierenland