Volledig scherm
© Pim Ras Fotografie

'De rol van de wetenschap wordt gesmoord door Trump'

We blikken dagelijks terug op het afgelopen jaar in 17 momenten en 17 personen. Vandaag aflevering zes: wetenschapper Robbert Dijkgraaf.

Volledig scherm
© Pim Ras Fotografie

Wetenschappelijk onderzoek dat president Donald Trump niet past staat ter discussie. De reacties in de Verenigde Staten zijn zelden vertoond: wetenschappers houden protestmarsen, verbergen onderzoek, wijken uit naar het buitenland. Tot verdriet van professor Robbert Dijkgraaf (57), sinds 2012 directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton, een walhalla voor bollebozen aan de oostkust.

Het is een sluipmoord. Met dreigementen en keiharde bezuinigingen wordt in de Verenigde Staten onwelgevallig onderzoek in een kwaad daglicht gesteld. Met voorop de klimatologie, want als de opwarming van de aarde volgens het Witte Huis niet bestaat, waarom zou je er dan onderzoek naar doen?

Wetenschappers in de VS klagen over het juk van de politiek van Donald Trump. Hoe erg is het?
,,Er zijn twee manieren waarop de nieuwe regering de wetenschap beïnvloedt of kan beïnvloeden: de eerste is heel simpel, met financiering van onderzoek. Er zijn dramatische bezuinigingen voorgesteld op wetenschapsbudget. Vooral milieu- en klimaatonderzoek dreigt enorme kortingen te krijgen. Het is wachten op de uitkomst - de regering doet een voorstel, het parlement hakt knopen door, maar het gaat niet de goede kant op. De recente belastinghervormingen zijn een rechtstreekse strafkorting voor universiteiten. Ten tweede, luistert de regering nauwelijks naar de stem van de wetenschap. Ministers zijn juist benoemd om beleid uit te voeren dat afwijkt van alle wetenschappelijk advies. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij het Environmental Protection Agency (EPA), het federale agentschap dat is belast met de bescherming van de volksgezondheid en het milieu, en op het ministerie van energie waar een man zit die ooit opperde dat dit departement kon worden opgeheven.’’

Volledig scherm
© Photo News

Sommigen verwijten Donald Trump dat hij een oorlog voert tegen de wetenschap. Deelt u die mening?
,,Nee. Daarmee slaan we door. Wel draait hij veel milieu- en klimaatmaatregelen terug. De zware bezuinigingen zijn ook niet mals. Er ontstaat een anti-intellectuele sfeer. De rol van de wetenschap wordt gesmoord. Dat is een vreemd gevoel. Daar word je ongemakkelijk van.’’

Dat smoren leidt ertoe dat onderzoeken en onderzoekers ondergronds gaan. Dat onderzoeken worden gekopieerd om ervoor te zorgen dat zij niet worden verdonkeremaand.
,,We zijn gewend dat we de overheid kunnen vertrouwen. Maar als een overheid ‘alt-delete’ wil doen omdat de feiten slecht uitkomen, dan moeten we oppassen. Wetenschap moet onafhankelijk zijn, vrij van de grillen en grollen van de overheid. Het mooie is wel dat de wetenschap steeds meer internationaal wordt. Dat zorgt voor zelfbescherming. Data kennen geen grenzen meer. Dat geeft me wat rust, want het is daardoor moeilijk om kennis uit te doven. Vroeger kon dat wel. Je deed een hele bibliotheek op slot, joeg er de brand in en alle kennis was weg. Nu is alle informatie overal en nergens.’’

Waar is de kaalslag al te zien?
,,Binnen bedreigde ministeries zitten een hoop ambtenaren met kennis van zaken en die nemen de telefoon op als de wetenschap belt met adviezen. Je ziet dat die ervaren mensen worden ontslagen of de departementen verlaten, en als ze al worden opgevolgd, het dan gaat om politieke benoemingen. Het is net alsof het huis van de buren wordt verkocht en niemand er meer intrekt. Dat het huis geen onderhoud meer krijgt en de eigenaar het eigenlijk gewoon wil laten instorten. We zijn vooral bang dat de structuur binnen departementen wordt gesloopt. Kijk naar het Office of Science and Technology policy, een soort kabinet in het Witte Huis dat de president adviseert over wetenschappelijke zaken. Dat staat al lange tijd nagenoeg leeg. De stem van de wetenschap klinkt er niet meer.’’

Hoe is de stemming onder wetenschappers?
,,Het maakt mensen moedeloos. Het afgelopen jaar was er sprake van angst en woede, van rouwverwerking. Inmiddels verkeren we eerder in het stadium van berusting. Het juk onder Trump roept een tegenreactie op, steun aan instituten en organisaties. Maar als een regering besluit bepaalde zaken stop te zetten, dan kun je hard op je trommeltje slaan en boos worden, maar je doet er weinig tegen.’’

Het doet u pijn.
,,Dit is niet zo maar een land. De Verenigde Staten zijn het grootste wetenschapsland. Zij vullen een derde van de wereld van de wetenschap. Europa en Azië vullen het andere deel. Zeker in het topsegment heeft de VS de belangrijkste spelers, de universiteiten die ertoe doen. Zij zijn de natuurlijke wereldleider. De frustraties onder wetenschappers, laat ik daar heel eerlijk over zijn, geven inmiddels het gevoel dat je in een soort bezet gebied leeft.’’

Dat wetenschappers in Amerika de straat opgaan, voor ‘Marches for Science’, was enkele jaren geleden ondenkbaar.
,,Ja. Ik heb er zelf aan meegedaan. Veel van ons wetenschappers hadden hun twijfel, maar het was een vrolijke bijeenkomst. Het regende pijpenstelen. Ik zag een meisje in een poncho dat een bord droeg met daarop de tekst: ‘Ik draag deze poncho omdat de wetenschap mij vertelde dat het vandaag ging regenen’. De marsen hebben de eenheid onder wetenschappers versterkt, maar hadden weinig effect op de politiek.’’

Volledig scherm
© AFP

Frankrijk geeft onderdak en fondsen aan klimatologen die de VS zijn ontvlucht. Zij kunnen daar hun onderzoek voorzetten. Is dit het begin van een braindrain?
,, Amerika heeft zo’n sprong voorwaarts kunnen maken in de wetenschap door twee dingen. Het trok na WO II enorme sommen uit voor wetenschappelijk onderzoek. Bovendien ging er in de jaren 30 een stroom wetenschappers als vluchtelingen uit Europa naar de VS. Daarom zie je op de universiteiten een smeltkroes, een magneet die talent vanuit heel de wereld aantrekt. Het feit dat ik hier werk heeft eigenlijk niets met Amerika te maken, het is omdat hier een internationaal instituut zit. De meeste collega’s zijn geen Amerikanen.

,,Dat dreigt te veranderen en dat kan langdurige gevolgen hebben. Als de komende generatie wetenschappelijk talent Amerika gaat mijden, dan is de koppositie geen vanzelfsprekendheid meer. China wil graag de wereldleider worden, ook op wetenschappelijk terrein. De Chinezen voelen zich door de ontwikkelingen in de VS gesterkt. Het heeft een diepe poel vol talent.’’

En Europa?
,, We klagen eindeloos over Europa, maar je hoort mij niet klagen over de Europese wetenschap. We hebben geen Verenigde Staten van Europa en dat levert zowel concurrentie als samenwerking op. Dat is nu precies goed voor de wetenschap. We hebben grote laboratoria als CERN in Genève – de leider in de deeltjesfysica - en bijvoorbeeld de ruimteorganisatie ESA waaraan elke lidstaat zijn eigen bijdrage toevoegt. Dat trage handelen vanuit Brussel zorgt voor stabiliteit op lange termijn. Je kunt hier niet plots een Europese president hebben die zegt: we stoppen er allemaal mee.

,,De vraag is: kan Europa net zo’n magneet worden als de VS? Het middelbareschoolsysteem hier is veel beter dan het Amerikaanse. De Europese universiteiten zijn goed, maar niet absolute top. Vaak te provinciaals. Als je echt een wereldleider wil worden, moet je ook een plek zijn voor de hele wereld. Zoals met CERN. Daarmee heeft Europa een wereldmerk.’’

Volledig scherm
© AP

Wetenschappers renderen het best in onafhankelijkheid. Als zij activisten worden, is dat voor de wetenschap zelf een gevaarlijke ontwikkeling?
,,Absoluut. Het gevaar bestaat dat de wetenschap zich afkeert van de maatschappij, niet kijkt naar de gevolgen van onderzoek. Ik zou prachtig kernfysica kunnen bedrijven en denken 'wat ze ermee doen, dat zal me een zorg zijn'. Maar wetenschappers hebben een geweten en een verantwoordelijkheid. Een ander gevaar is dat je feiten manipuleert. Dat je niet langer aan de politiek alle scenario’s uitlegt, maar alleen je eigen voorkeur overlegt. Wetenschap is geen politiek. De feiten hebben er het laatste woord. Bestuurders en politici nemen de besluiten, op basis van die feiten. Beleid wordt geboren uit compromissen.

De wetenschap is niet eenduidig. Onderzoeken kunnen haaks tegenover elkaar staan, bijvoorbeeld over de klimaatverandering. Donald Trump maakt er handig gebruik van.
,,Het is heel verontrustend hoe dit debat in de VS wordt gevoerd. Er is veel tegenwind, aangewakkerd door enorme financiële en economische belangen. Gevoed door grote, rijke lobbyorganisaties. Die arme wetenschappers moeten tussen al die krachten hun weg vinden. Ik hoor over de klimaatverandering dat soms wordt gezegd: ‘je weet maar voor 95 procent zeker dat wat je concludeert klopt. Er is dus 5 procent kans dat al die dure maatregelen die je neemt en wilt nemen, niet werken. Dat zou zonde zijn’. Maar kijk er nu eens naar als naar een verzekeringspremie. Als jij voor 95 procent zeker weet dat je huis zal overstromen, dan zou ik niet op die 5 procent blijven rekenen. Dan willen we dat de overheid voor 100 procent zorgt dat het niet gebeurt. De kans op een klimaatverandering is aanzienlijk, daarom moeten we het risico niet nemen. Anders spelen we roulette met de toekomst. Met het leven van onze kinderen en kleinkinderen.’’